Kenar Adamlar ve Bendeleri
Tirnisikli İsmail Ağa ve Alemdar Mustafa Paşa’nın Adamları
Manuk Mirzayan ve Köse Ahmed Efendi
Yazar: Aysel Yıldız
ISBN: 978-605-105-186-4
Yayınevi: Kitap Yayınevi
Basım Yılı: 2018
Sayfa Sayısı: 329
Hazırlayan: Mehmet MEMİŞ, (E) Öğretmen
Kenar Adamlar ve Bendeleri
Tirnisikli İsmail Ağa ve Alemdar Mustafa Paşa’nın Adamları
Manuk Mirzayan ve Köse Ahmet Efendi
Biri Türk diğeri Ermeni iki dostun hikâyesini anlatan bu kitap, 19. yüzyıl başlarında küçük bir Balkan kasabası olan Rusçuk’ta yaşamış iki Osmanlı tebaasının hayatlarından günümüze kalan izleri sürmeye çalışıyor. Bu hikayenin kahramanları, önce Rusçuk ayanı Tirsiniklioğlu İsmail Ağa’nın, ardından da Alemdar Mustafa Paşa’nın iki sadık bendesi olan Köse Ahmed Efendi ve Manuk Bey’dir. Bu iki şahsiyet, hamileri sayesinde, bir kolu Balkan eşrafına; diğer bir kolu Osmanlı merkezi bürokrasisi ve Rus devlet ricaline kadar uzanan bir ilişkiler ağı kurmuşlardı. Osmanlı merkez bürokratlarıyla da yolları kesişmiş olan Köse Ahmed Efendi ve Manuk Mirzayan, bir dönem payitahta da gelerek hem uluslararası politikayı hem de iç politikayı yönlendirebilecek kadar güç kazanmışlardı. Son yıllarda III. Selim, IV. Mustafa ve II. Mahmud’un saltanat yılları Osmanlı tarihinde en çok çalışılan dönemler arasındadır. Bu dönemlerde ortaya çıkan ademi merkeziyetçilik akımı, uluslararası sorunlar, ciddi toprak kayıpları ve yeni filizlenen modernleşme çabalarıyla oluşan değişim ve dönüşüm hareketleriyle bunların geç Osmanlı ve erken cumhuriyet tarihine etkileri bu ilgi artışının en önemli nedenleridir. Bu çalışmalarla, birlikte dönemin her yönüyle incelendiği önemli bir akademik literatür oluşmaya başlamıştır. Bu amaca yönelik olarak sorulan büyük sorular, büyük sorunlar ve bunlara getirilmeye çalışılan büyük cevaplar ise bazen küçük dünyaları göz ardı etmemize sebep oluyor. Amaç, biraz da tarihin karanlığında unutulmaya yüz tutmuş insan hikayelerine dokunabilmektir. Aysel (Danacı) Yıldız, Sabancı Üniversitesi mezunu bağımsız bir tarihçidir. Şimdiye kadar iki kitabı yayınlanmıştır: Asiler ve Gaziler; Kabakçı Mustafa İsyanı, (İstanbul: Kitap Yayınevi, 2007) ve Crisis and Rebellion in the Ottoman Empire: The Downfall of a Sultan in the Age of Revolution (IB Tauris: 2017)
****
Kenar Adamları ve Bendeleri kitabı, yukarda tanıtım yazısında söylendiği gibi insan hikayelerinden hareketle, Osmanlı’nın buhranlı bir dönemindeki olayları anlattığı bir çalışmadır. Sahne Rusçuk merkezli Balkanlar, kahramanlar Rusçuk âyanları Tirsinilli İsmail Ağa ve onun yerine geçen Alemdar Mustafa Paşa’nın mutemed adamları iki dost, biri Ermeni Manuk Mirzayan, biri Türk Köse Ahmed Efendi. Manukyan kuyumcu ve tüccar, Köse Ahmed bürokrasiden. Bu adamlar, nerdeyse bağımsız hareket eden eyalet âyânlarının bendeleri. Bu âyanlar vasıtasıyla önce Rusçuk’ta ve Balkanlar’da sonra İstanbul’da büyük nüfuz sahibi oluyorlar.
III. Selim, IV. Mustafa ve II. Mahmud’un saltanat yılları, ortaya çıkan ademi merkeziyetçilik akımı, uluslararası sorunlar, yaşanan ciddi toprak kayıpları, yeni yeni filizlenmeye başlayan modernleşme hareketlerinin olduğu dönemlerdir. Osmanlı’da sonun başlangıcı olması ve cumhuriyet tarihine etkisi bakımından bu dönem tarihçiler tarafında epey incelenmiş ve önemli bir külliyat oluşmuştur. Kitapta tarihçi Aysel Yıldız, büyük olayların ve büyük adamların gölgesinde kalmış kenar adamları da ele alarak döneme bu açıdan bir bakış getirmiştir.
Kenar adamlar, Rusçuk âyanları ve bendeleri Balkanlardaki üç imparatorluğun Avusturya-Macaristan, Rusya ve Osmanlının nüfuz mücadelesinde önemli roller üstlenmişler; özellikle ortodoksların hamisi olan ve Tuna’nın güneyine inmek isteyen Rusya’ya karşı savaşlarda büyük kahramanlıklar ve fedakarlıklar göstermişlerdir. Bu dönemde Avusturya-Macaristan da Osmanlı aleyhine toprak kazanmakta, büyük devletler olarak İngiltere ve Fransa da olaylara müdahale etmektedir.
Diğer taraftan imparatorluğun merkezinde Kabakçı Mustafa isyanı ile III. Selim tahttan indirilmiş, yerine IV. Mustafa çıkarılmıştır. İstanbul’da kargaşa hüküm sürmektedir. O esnada Rusçuk âyanı Alemdar Mustafa Paşa, kargaşayı bastırmak ve III. Selim’i tekrar tahta çıkarmak amacı ile ordusuyla İstanbul’a gelmiş fakat III. Selim’in öldürülmesine engel olamamıştır. Bunun üzerine II. Mahmut tahta çıkmış ve Alemdar Mustafa Paşa sadrazam makamına oturmuştur. Şimdi adamlarımız Manukyan ve Köse Ahmet’i rütbeler alarak merkezde nüfuz sahibi olarak görüyoruz. Manukyan diğer taraftan Rus çarı tarafından da çeşitli nişanlarla taltif edilmiş bir ’bilgi tüccarı’dır. Ruslarla yapılan görüşme heyetlerinde yer almaktadır. Diğer taraftan Ermeni cemaatine büyük yardımlar yapmaktadır. Köse Ahmed ise çok yakını olan sadrazam vasıtasiyle İstanbul’da etkili ‘güç simsarı’ olmuştur.
Alemdar Mustafa Paşa, iyi bir asker olması, Ruslara karşı başarıları olmasına rağmen İstanbul’daki hizipler arsında dengeyi kuramamış, özellikle kurduğu yeni sekban-ı cedit ordusu sebebiyle yeniçerilerin hoşnutsuzluğunu kazanmıştır. ‘Alemdar Mustafa Paşa vakası’ olarak tarihe geçen ayaklanma sonucu öldürülmüştür. Sadaret değişerek Rusçuk yâranı denen gurup yönetimden uzaklaştırılmıştır. Rusçuk yâranının bir kısmı idam edilmiş, bir kısmı sürgüne gönderilmiş, çoğu da İstanbul’dan kaçarak canlarını kurtarmaya çalışmıştır. Haklarında idam fermanı çıkarılan üç kişi, Manukyan, Köse Ahmet ve eski kaptan-ı derya Abdullah Ramiz Paşa Rusya’ya sığınmışlardır. Manukyan Rus çarından yeni nişan ve imtiyazlar alarak ticarete devam etmiştir. Köse Ahmet elindeki yanında getirdiği serveti bitirerek zaruret içinde ölmüş. Abdullah Ramiz Paşa ise Rusya’daki Türk esirlerini kurtulmaları ve onların vatanlarına dönmeleri için çalışmıştır. Diğer taraftan saray çevresinde tanıdığı adamlar vasıtası ile II. Mahmud’an af dileyerek memlekete dönmüş fakat hakkında çıkarılan gizli bir fermanla Bükreş yakınlarında öldürülmüştür.
Kitap; bütün bu dönem olaylarını Rusçuk yâranı dediğimiz âyanlar, bendeleri ve çevre adamlarının hayatları ışığında yeni bir bakış açısyla anlatmaktadır.
