25 Haziran 2022

            

Hadde, ezilerek şekillendirilebilen mâdenlerin kütük, levha, çubuk şeklindeki parçalarını, aralarındaki mesâfeler gittikçe daralan bir dizi silindir veyâ makara arasından geçirmek sûretiyle sac, tel, ray vb. durumlara getirmek demek. Türk kültür ve örfünde “haddeden geçmek” sözü, mecâzî kıyâfetlere bürünerek, mânevî sâhalardaki incelmenin adı olmuş.            

Lâle Devri’nin büyük şâiri Nedîm, bir şiirinde:

"Haddeden geçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sana            

Mey süzülmüş şîşeden ruhsâr-ı âl olmuş sana”

diyor.            

Nedîm, sâdece Lâle Devri’nin değil, geniş mânâda Türk şiirinin kutup yıldızlarından biridir. Onu hakkıyla okuyan, okuduğundan mânâ çıkaran, çıkardığı mânâyı Türklük Âlemi’ne yayabilen, her dâim kârdadır.            

Nedîm, bu beyitinde, gönül verip sevdiği güzelin nice incelmiş olduğunu, şiir tahtını rüzgârın emrinde uçurarak anlatıyor. Burada övülen güzel, bir Türk kadınıdır. Bu güzel kadın, başdan ayağa bir nezâket âbidesidir. Bahsi geçen nezâket, sıkının sıkısı bir haddeden geçmiştir.  Cümle fazlalıklarını ve pürtüklerini hadde içinde bırakan bu nezâket, Şâir’in nazar eylediği güzel kadında boyun ve gerdân ile kanat görünüşündeki kollara dönüşmüştür. 

Fâtih Türkçede “yâl” kelimesi, boyun ve gerdân mânâsınadır. İnce ve uzatılan “â” sesi, bu kelimeyi, tek başına bir letâfet timsâli yapar. Yok, eğer siz, bu inceltme ve uzatma işini tembelliiğe fedâ ederseniz, o vakit ortaya “yal”kalınlığı çıkar. Bu hâliyle kelimenin mânâsı köpek ve inek için hazırlanan yiyecek olur. 

“Bâl” sözü, kol ve kanat yerine kullanılır. Yahyâ Kemâl, Selîmnâme’sine:

“Eflâkden o dem ki peyâm-ı kader gelür

Gûş-i Cihâne velvele-i bâl ü per gelir”

beyiti ile başlar.            

Yavuz Sultan Selîm Hân’ın tahta çıkışının anlatıldığı bu mısrâlarda, bu kutlu haberi bütün Dünyâ’ya duyuran meleklerin kanat seslerinden çıkan velvele seslendirilir. Nedîm ile Yahyâ Kemâl’i buluşturan söz iksîri, kanat ve kol mânâsına gelen “bâl” kelimesidir. “Yâl” misâlinde olduğu gibi, burada da, ince ve uzun “â” âhengi vardır. Kısa ve kalın olursa, o vakit bize arıların ikrâmı olan o hârika yiyeceğe şapka çıkarmış oluruz. Yahyâ Kemâl ile Nedîm’in bir diğer ortak vasfı, her iki büyük şâirin de fevkalâde birer İstanbul sevdâlısı olmalarıdır.

Yeniden ilk beyite dönersek, muhteşem bir Türkçe virtüozu olan Nedîm, bizim dil mâcerâmızı, bir beyitin içine sığdıracak imrenilesi ustalığa ermiştir. Nezâket, zâten incelik ve kibârlık demektir. Nedîm rahmetli, bu kendisi ince olan vasfı, bir de haddeden geçirmiştir. Kaba ve haşîn neyi varsa haddenin içinde bırakan nezâket, o güzeller güzeli Türk kadınına boyun ve kol olmuştur. 

Burada dikkat edilmesi gereken bir başka husûs, sözü edilen nezâketin Türk nezâketi oluşudur. Türk örfü, geleneği, inancı, kısaca Türk yaşayışı, o nezâketi ortaya çıkaran haddedin kendisidir. Edebin, nâmûsun, vicdânın, merhametin, iyiliğin, fedâkârlığın haddi, yâni sınırı, o haddeden geçmiş nezâketle çizilmiştir.

Mey, elbette şarap demektir. Lâkin, Nedîm’in indinde bir başka hadde idrâki vardır ve o da şişedir. Türk halk söyleyişinde, her çeşit alkollü içki için:

“Şişede durduğu gibi durmaz”

denilir.            

Bu hüküm, binlerce yıllık bir tecrübenin aksidir. Nedîm de, o kanaatin sâhiplerindendir. Lâkin, usta kelime canbazının kalemi, bu kanaati, karşısındaki güzel kadının al yanağına konduruyor. Çok değişik renklerde şarap olmasına rağmen, kırmızı şarabın şöhreti, hâlâ yukarıda duruyor. Şişeden çıkınca içenin aklını çelen bu mâyi, Nedîm’in bakmaktan hoşlandığı kadının yanağına vurmuş, o yanağa allık sürmüştür. Nedîm’in, incelterek “âl” dediği kırmızılık, aslında “al”dır ve Türkçenin has güllerindendir. “Âl” sözü, hem Farsçada, hem de Arapçada, farklı mânâlarda kullanılır. Farsça olanı, hîle, desîse, tuzak gibi karşılıklara sâhiptir. Arapçadaki ise, âile, hânedân demektir. “Âl-i Osman, Âl-i Selçuk” kullanışları yaygındır. Kelimenin bütün bu hâllerine vâkıf olan Nedîm, “al”ı “âl” yaparken, hem veznin hakkını vermiştir, hem de anlatmaya çalıştığı inceliğin ve incelmenin.        

Yaşadığımız günlerde, maalesef kabalık ve ufûnet arabalarına bindirdiğimiz Türkçenin, Nedîm’den alacağı ne çok ders ve nasîhat var...

Yazar Hakkında:

Turgut GÜLER

Turgut GÜLER

1951 yılında Afyonkarahisâr’ın Sultandağı ilçe­sine bağlı Dort (bugünkü Doğancık) köyünde doğdu. Âilesi, 1959 Ocağında Aydın’ın Horsunlu kasabasına yerleşti. İlkokulu orada, Ortaokulu Kuyucak’da okudu. İki hafta kadar Nazilli Li­sesi’ne devâm ettikten sonra, Nazilli Öğretmen Okulu’na girdi. Bu okulun ikinci sınıfını bitirdiği 1968 yılında, İstanbul Yüksek Öğretmen Okulu Hazırlık Lisesi’ne kaydoldu. 1969-1973 yılları arasında, Yüksek Öğretmen Okulu hesâbına, İstanbul Üniversite­si Edebiyât Fakültesi Târîh Bölümü’nde tahsîl gördü.

İstanbul Çapa’daki Yüksek Öğretmen Okulu’nun Kompozis­yon ve Diksiyon Hocası olan Ahmet Kabaklı’nın başkanlığında kurulan Türkiye Edebiyât Cemiyeti’nde, bilâhare bu cemiyetin yayınladığı Türk Edebiyâtı Dergisi’nde vazîfe aldı. Bir tarafdan üniversite tahsîline devâm etti, bir yandan da bahsi geçen der­ginin “mutfak” tâbir edilen hazırlık işlerinde çalıştı. Metin Nuri Samancı’dan sonra da ikinci yazı işleri müdürü oldu (Mart 1973, 15. Sayı). Bu dergide yazı ve şiirleri yayımlandı.

1973 Haziranında üniversiteyi bitirdiğinde, Malatya Mustafa Kemâl Kız Öğretmen Lisesi târîh öğretmenliğine tâyin edildi. Ah­met Kabaklı’nın arzûsu ile bu görevine başlamadı ve İstanbul’da kaldı, Türk Edebiyâtı Dergisi’ndeki mesâîyi sürdürdü. 1975 yı­lında hem Edebiyât Cemiyeti (Bakanlar Kurulu karârıyla Türkiye kelimesi kaldırılmıştı), hem de Türk Edebiyâtı Dergisi, maddî sı­kıntılar yaşadı, dergi yayınına ara verdi. Bunun üzeri­ne, resmî vazîfe isteği ile Millî Eğitim Bakanlığı’na mürâcaat etti.

Van Alparslan Öğretmen Lisesi’nde başlayan târîh öğretmen­liği, Mardin, Kütahya ve Aydın’ın muhtelif okullarında devâm etti. 1984 yılında açılan Aydın Anadolu Lisesi’nin müdürlüğüne getirildi. 1992’de, okulun yeni binâsıyla berâber adı da değişti ve Adnan Menderes Anadolu Lisesi oldu. Bu vazîfede iken, 1999 Ağustosunda emekliye ayrıldı. 2000-2012 yılları arasında, İstan­bul’da, Altan Deliorman’a âit Bayrak Basım-Yayım-Tanıtım’da, yazı ve yayın çalışmalarına katıldı. Yine Altan Deliorman’ın çıkardığı Orkun Dergisi’nde, kendi adı ve müsteâr isimlerle (Yahyâ Bâlî, Husrev Budin, Ertuğrul Söğütlü) yazılar yazdı. İki kızı var.

Yayımlanmış Eserleri: Orhun’dan Tuna’ya Uluğ Türkler, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2014; Takı Taluy Takı Müren (Daha Deniz Daha Irmak), Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2014; Cihângîr Tûğlar-Selîmnâme, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2014; Ejderlerin Beklediği Hazîne, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2015, Şehsüvâr-ı Cihângîr-Fâtihnâme, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2015.

 

Yazarın diğer makalelerinden: