Terörizm, uluslararası politikanın en karmaşık ve en yıkıcı güvenlik sorunlarından biridir. Devletleri, uluslararası örgütleri ve küresel aktörleri doğrudan karşı karşıya getiren çok boyutlu bir kriz alanı yaratır. Geleneksel savaş anlayışının aksine asimetrik bir nitelik taşıyan bu olgu, sınırları aşan yapısıyla küresel istikrarı tehdit eder. Soğuk Savaş sonrası dönemde ve özellikle 11 Eylül 2001 eylemleriyle birlikte terörizm, ulusal bir asayiş sorunu olmaktan çıkarak uluslararası sistemin yapısını, diplomasisini ve küresel piyasaları manipüle eden küresel bir kriz boyutuna ulaşmıştır.
Terörizm, devlet dışı bir aktörün, siyasal bir amaçla sivil bir ayrım gözetmeksizin uygulamış olduğu şiddet veya şiddet kullanma tehdididir. Geleneksel uluslararası ilişkiler kuramları, aktörler arası rekabeti devletlerin konvansiyonel ve nükleer askeri kapasitelerine bağlarken terörizm, küçük hücre yapıları ve asimetrik şiddet yöntemleriyle devasa devlet mekanizmalarını güvenlik çıkmazına sokmaktadır.
Uluslararası politikada terörizmin yarattığı kırılma noktaları vardır. Bunlardan ilk kırılma, devletlerarası güven bunalımı ve iş birliği mekanizmalarının tıkanmasıdır. Terörist grupların sınır ötesi faaliyetleri, komşu ülkeler arasında güvenlik ikilemini tetiklemekte; devletler birbirlerini terör örgütlerine destek vermekle suçlamaktadır. Bu durum, diplomatik krizlere ve hatta askeri müdahalelere zemin hazırlamaktadır. Devletler, doğrudan çatışmaya girmek yerine üçüncü ülkelerdeki terör örgütlerini araçsallaştırarak vekâlet savaşları yürütebilmektedir. “Birinin teröristi diğerinin özgürlük savaşçısıdır.” şeklindeki tanım karmaşası ise Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi gibi kurumlarda, ortak bir irade ve tavır alınmasını zorlaştırmaktadır. Bu durumun somut bir örneği, 2011 sonrasında Suriye’deki iç savaş ve terör unsurlarının yayılımıdır. Bu süreç, Türkiye’nin sınır güvenliğini korumak amacıyla gerçekleştirdiği Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı gibi sınır ötesi operasyonlara yol açmış, bölgesel ve küresel aktörler arasında derin stratejik çıkar çatışmaları yaratmıştır. Benzer şekilde, 2001 yılındaki 11 Eylül saldırılarının ardından Amerika Birleşik Devletleri öncülüğündeki koalisyonun Afganistan’a müdahalesi, uluslararası hukukta meşru müdafaa ve egemenlik hakları tartışmalarını beraberinde getirmiştir.
Diğer bir kırılma noktası ekonomik entegrasyonun sekteye uğraması ve jeopolitik risklerin küresel piyasaları manipüle etmesidir. Terörizm, doğrudan hedef aldığı ülkelerin turizm, dış ticaret ve doğrudan yabancı yatırımlar gibi kritik ekonomik sütunlarını çökertirken küresel tedarik zincirlerinde de kalıcı hasarlar bırakmaktadır. Sınır ötesi terör eylemleri veya deniz yollarındaki terörist ve korsan faaliyetler, küresel serbest ticareti doğrudan tehdit etmektedir. Uluslararası yatırımcılar, jeopolitik risk primi yüksek bölgelerden sermayelerini çekerek küresel ekonomik entegrasyonun bölgesel izolasyonlara dönüşmesine sebep olmaktadır. Örneğin, 2015 Paris saldırıları veya 2016 Nice saldırısı gibi olaylar sonrasında Fransa ekonomisi sadece turizm sektöründe milyarlarca avroluk kayıp yaşamış, Avrupa genelinde seyahat kısıtlamaları ve ek güvenlik maliyetleri artmıştır. Benzer biçimde Yemen’deki Husi güçlerinin Kızıldeniz ve Babülmendep Boğazı’ndaki ticari gemilere yönelik saldırıları, küresel konteyner trafiğinin işleyişini sekteye uğratmış, lojistik maliyetlerini ve sigorta primlerini küresel ölçekte tırmandırmıştır.
Terörizm, uluslararası politikadaki geleneksel caydırıcılık teorilerini işlevsiz kılmaktadır. Nükleer silahlara veya milyarlarca dolarlık savunma bütçelerine sahip devletler, ideolojik veya dini motivasyonlarla hareket eden, toprak bütünlüğü endişesi taşımayan hücresel terör yapılarına karşı klasik askeri yöntemlerle kesin zafer elde edememektedir. Buna örnek olarak ABD ve NATO güçlerinin Afganistan’da yürüttüğü uzun süreli operasyonlara rağmen Taliban’ın yönetimi yeniden ele geçirmesi, asimetrik mücadelenin sınırlarını açıkça ortaya koymuştur. Ayrıca terörizmle mücadele, uluslararası hukukun temeli olan Westphalia egemenlik ilkesini de esnetmektedir. Güvenlik tehdidi altındaki devletler, terör yuvaları barındıran veya sınır güvenliğini sağlayamayan zayıf ya da başarısız devletlerin egemenlik haklarını ihlal ederek sınır ötesi askeri harekâtlar düzenlemekte, bu durum uluslararası ilişkilerde meşruiyet tartışmalarını da beraberinde getirmektedir.
Terörizmin uluslararası sisteme etkileri incelendiğinde, olumsuz ve olumlu yönlerin bir madalyonun iki yüzü gibi iç içe geçtiği görülmektedir. Olumsuz yönler, sistemik yıkım boyutuyla ön plana çıkmaktadır. Terör eylemleri ve sonrasındaki askeri müdahaleler kitlesel göç dalgalarına yol açmakta; bu durum transit ve hedef ülkelerde aşırı sağın yükselmesine, toplumsal kutuplaşmaya ve mülteci krizlerine zemin hazırlamaktadır. Devletler iç güvenlik tedbirlerini artırırken toplumsal gözetim yasalarını sıkılaştırmakta, insan hakları ve hukukun üstünlüğü ilkeleri güvenlik odaklı politikalar uğruna erozyona uğramaktadır. Bu tablo küresel demokratik standartları geriletirken, gelişmekte olan ülkelerin kalkınma hamlelerini yavaşlatarak küresel gelir adaletsizliğini derinleştirmektedir. Buna karşın, terörizmin yarattığı kriz ortamı bazı dönüştürücü ve kurumsal iş birliği boyutlarını da beraberinde getirmiştir. Terörizm sınır tanımayan küresel bir tehdit olduğu için, ülkeler arasında istihbarat paylaşımı ve sınır güvenliği teknolojilerinde ortak standartların geliştirilmesini zorunlu kılmıştır. Interpol, Europol ve Birleşmiş Milletler çatısı altındaki terörle mücadele birimleri bu sayede kurumsallaşmış; ülkeler alternatif ekonomik koruma mekanizmaları ve kriz yönetimi stratejileri geliştirme yönünde teşvik edilmiştir.
Terörizmin uluslararası politikaya etkisini kavramsal analizlerin ötesinde netleştiren istatistiki göstergeler ve karşılaştırmalar tablonun vahametini gözler önüne sermektedir. Küresel terörle mücadele bütçeleri 2001-2021 yılları arasında trilyonlarca dolara ulaşmıştır. Örneğin ABD’ nin sadece Terörle Küresel Savaş maliyeti yaklaşık 8 trilyon doları bularak ülkelerin ekonomik kaynaklarını tüketmiştir. 1990’lardaki yerel terör olaylarının maliyeti daha çok bölgesel kalırken günümüzdeki ağ tabanlı terörizm, maliyetleri küresel ölçeğe taşımıştır. Terör risk endekslerine göre, yüksek riskli ülkelerdeki doğrudan yabancı yatırımlar güvenli ülkelere kıyasla ortalama yüzde 30 ila yüzde 50 oranında düşüş göstermektedir. Ekonomik ve Barış Enstitüsü (IEP) Küresel Terörizm Endeksi (GTI) raporlarına göre terörizmin küresel ekonomiye doğrudan ve dolaylı maliyeti zirve yıllarında 100 milyar doları aşmış, gelişmiş ülkelerin iç güvenlik harcamaları toplam bütçeler içinde ciddi oranlarda artış göstermiştir. Geleneksel devletlerarası çatışmalarda tanınmış devletler ve düzenli ordular Cenevre Sözleşmeleri gibi belirli kurallara tabi olurken terörizm ve asimetrik tehditlerde hukuk dışılık hâkim olmakta ve sivil kayıp oranları çok daha yüksek seyretmektedir.
Sonuç olarak terörizm, uluslararası politikada yalnızca askeri bir tehdit değil devletlerin egemenlik algılarını, küresel finans akışlarını ve diplomasi kanallarını kökten sarsan sistemik bir krizdir. 11 Eylül gibi tarihsel kırılma noktalarının ve bölgesel çatışmaların da gösterdiği üzere, terörün yarattığı güvenlik kaygıları ve ekonomik yıkım tek bir ülkenin sınırları içinde kalmamakta, dalga dalga tüm küresel sisteme yayılmaktadır. Asimetrik tehditlerle mücadele etmek zorunda kalan devletler için terörizm, ya karşılıklı güvensizlik ve izolasyon duvarlarının yükselmesine ya da evrensel hukuk zemininde daha güçlü küresel iş birliklerinin kurulmasına yol açacaktır. Uluslararası politikanın geleceği, aktörlerin güvenlik uğruna özgürlük ve kalkınmadan ödün vermeden, ortak bir stratejik irade sergileyebilme yeteneğine bağlıdır.
Demet BALTA
