Üniversiteler Üç Yıl Olursa

Prof.Dr. Çağdaş Hakan ALADAĞ

Son günlerde gündeme taşınan, üniversitelerde lisans eğitiminin 4 yıldan 3 yıla indirilmesi planı, iki yaklaşım üzerinden tartışılıyor:

Birinci yaklaşım olan krediyi koruyan hızlandırılmış modelde; toplam 240 AKTS’lik akademik yük azaltılmadan, yaz aylarını da kapsayan üç dönemli bir takvimle 8 yarıyılın 3 takvim yılına sıkıştırılması ve özellikle başarılı öğrencilere erken mezuniyet imkânı tanınması düşünülüyor.

İkinci yaklaşım ise; Türkiye’deki 4 yıllık lisans programlarında mezuniyet için gereken 240 AKTS’lik (yaklaşık 50–60 ders) toplam yükün seyreltilerek 180 AKTS’ye ve ortalama 20–25 derse düşürülmesini öngörüyor.

Bu noktada Avrupa Kredi Transfer Sistemi’ni (AKTS / ECTS) kısaca hatırlatalım: AKTS; bir yükseköğretim programında öğrencinin hedeflenen öğrenme çıktılarına ulaşabilmesi için gereken toplam iş yükünü (ders saatleri, laboratuvar, bireysel çalışma, ödev, proje ve sınavlar) temel alan, öğrenci merkezli bir kredi sistemidir.

Kamuoyuna gençlerin iş gücüne daha erken katılması ve demografik dinamikler üzerinden sunulan bu iki yaklaşım, özellikle Fen Fakülteleri ve temel bilimler söz konusu olduğunda biçimsel bir takvim değişikliğinin çok ötesinde bazı çok önemli riskler barındırıyor.

İlk model; müfredata ve toplam iş yüküne dokunmadan, takvimi yoğunlaştırarak (örneğin yaz aylarını da kapsayan üç dönemli bir yapıyla) 240 AKTS’yi 3 takvim yılına sığdırmayı amaçlıyor. Kâğıt üzerinde öğrencinin “aynı dersleri daha hızlı alıp bitirmesi” gibi masum görünen bu formül, temel bilimlerin pedagojik gerçekliğiyle doğrudan çatışır.

Şu an yürürlükteki sistemde, bir öğretim yılında Güz ve Bahar olmak üzere iki dönem bulunmaktadır. Güz dönemi eylül ayı sonunda başlayıp sonraki yılın ocak ayı gibi sonlanmakta; Bahar dönemi ise şubat ayında başlayıp haziran ayında bitmektedir. Ara tatillerde, yani dönem sonlarında bütünleme, ek ders, tek ders ve mazeret sınavları gibi pek çok sınav da yapılmaktadır. Ders yüklerinin yanı sıra, öğretim üyeleri defalarca sınavlar için soru hazırlamakta ve ardından sınavları değerlendirip tekrar tekrar notlandırma yapmaktadırlar. Bu sınavların sayısının azaltılmasının gerekliliği de çok önemli bir konudur; ancak şimdilik odak noktamızdan sapmayalım, sadece öğretim üyelerinin üzerindeki ağır yükün bir parçası olarak akılda bulunduralım.

Bahsedilen sınavların aşırı fazlalığından dolayı öğretim üyeleri hem ocak ayındaki ara tatili hem de temmuz ayını yine soru hazırlama, sınav kâğıdı okuma gibi yoğun iş yükü altında geçirmektedir. Böylece öğretim üyelerine koca bir yılın yorgunluğunu atabilmeleri, aileleriyle vakit geçirebilmeleri ve en önemlisi asıl işlerinden biri olan akademik çalışmaya, yani bilgi üretimine yoğunlaşabilmeleri için sadece ağustos ve eylül ayının bir kısmı kalmaktadır. Öğretim üyelerinin dinlenmesine ve akademik çalışmalarına odaklanmasına şu an bile yeterli zaman bulunmadığı açıktır. Bunun üzerine, bir de bahsedilen şekilde ders sayıları ve AKTS yükü aynı tutularak eğitim 3 yıla indirilir ve dönem sayısı bir yıl içinde 2’den 3’e çıkarılırsa; öğretim üyesinin yıllık ders ve sınav yükü 1,5 katına çıkacak, hem dinlenebileceği tatil zamanı hem de araştırmalarına ayırabileceği vakit elinden alınmış olacaktır. Bu durum, zaten aşırı ders ve sınav yükü altında ezilen akademisyenleri çok daha verimsiz hale getirecektir.

Üniversite eğitiminin ana direği, kurumlarımızı ayakta tutan temel taş olan öğretim üyelerine daha iyi imkânlar sağlamak ve verimliliklerini artırmak gerekirken böylesi bir değişiklik yapılması, zaten kan kaybeden eğitim sisteminin çok daha geriye gitmesine neden olacaktır. Bu tablonun ciddiyetini görmek için Türk üniversitelerinin son 15 yıldaki seyrine bakmak yeterlidir.

2010’lu yılların başında Türkiye’nin köklü araştırma üniversiteleri, Times Higher Education (THE) ve QS gibi saygın küresel sıralamalarda ilk 200–400 bandında yer bulabiliyor; bazı alanlarda ilk 100 sınırını zorluyordu. Ancak son 15 yılda her ile plansızca açılan üniversiteler, hızla katlanan öğrenci kontenjanları, öğretim üyesi başına düşen aşırı ders yükü ve araştırma bütçelerinin erimesi kaliteyi doğrudan erozyona uğrattı. Üniversitelerimizin büyük çoğunluğu bu sıralamalarda ilk 500’ün, hatta ilk 800–1000 bandının dahi gerisine düştü.

Üniversitelerimizi dünya liginde geriye düşüren temel dinamiklerden biri zaten akademisyenlerin üzerindeki aşırı ders, sınav ve bürokrasi yüküyken; şimdi yaz aylarını da kapsayacak üçüncü bir dönemle bu yükü 1,5 katına çıkarmak, kalan araştırma ve bilgi üretme kapasitesini de tamamen tüketmek anlamına gelir.

Yurt dışındaki bazı akademisyenlerin “kesinlikle üniversitelerin eğitimi 3 yıla indirilmeli” gibi talihsiz söylemlerini hayretle görüyorum. Hatta geçenlerde, benim de takip ettiğim saygın bir gazetecinin YouTube programında, bir akademisyenin “Almanya’da da üniversiteler 3 yıl, biz niye yapmayalım?” çıkışına bile şaşkınlık ve üzüntüyle tanık oldum.

Peki, gerçekten öyle mi? Bir sistemi sadece vitrinindeki “3 yıl” tabelasına bakarak kopyalamaya kalkışmak, en hafif tabirle veriden ve sahadan kopuk bir yaklaşımdır. Gelin, sözü edilen o ülkelerle Türkiye arasındaki devasa yapısal uçuruma, resmî istatistikler üzerinden çıplak gözle bakalım:

İlk olarak üniversite öğrenci sayısının toplam ülke nüfusuna oranına bakalım. Bugün yaklaşık 84-85 milyon nüfuslu Almanya’da toplam üniversite öğrenci sayısı yaklaşık 2,9 milyon civarındadır; yani nüfusun yaklaşık %3,5’i üniversitede okumaktadır. İngiltere ve Fransa’da bu oran %4, İtalya’da ise %3,2 seviyesindedir. Peki, Türkiye’de durum nedir? Yaklaşık 85 milyonluk nüfusumuza karşılık, açık öğretim hariç yalnızca örgün eğitimdeki öğrenci sayımız bile 4 milyona yakındır; açık öğretim de dahil edildiğinde bu sayı 7 milyonu aşmakta, nüfusa oranımız ise %8’in üzerine çıkmaktadır. Yani Türkiye, Avrupa ülkelerinin yaklaşık iki katı büyüklüğünde bir kitleyi üniversite amfilerinde tutmaya çalışmaktadır.

İkinci ve asıl can alıcı gösterge ise öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısıdır. OECD verilerine göre, lisans düzeyinde öğretim elemanı başına düşen öğrenci sayısı OECD ortalamasında 15 civarındayken, Almanya’da bu oran 12–14 bandındadır. Türkiye’de ise araştırma görevlileri de hesaba katıldığında dahi bu sayı 25’leri bulmakta; doğrudan dersi veren, sınavı hazırlayan ve okuyan öğretim üyeleri (profesör, doçent, doktor öğretim üyesi) baz alındığında ise pek çok devlet üniversitemizde 40-50’nin, hatta bazı temel bilimler amfilerinde 60’ın üzerine fırlamaktadır.

Şimdi sormak gerekir: Almanya’da bir profesör yılda 12-14 öğrencinin akademik danışmanlığını yürütüp, haftada yalnızca birkaç saat ders vererek zamanının ezici çoğunluğunu laboratuvarda ve araştırmada geçirirken; Türkiye’de yüzlerce öğrencinin sınav kâğıtları, vize-final-bütünleme-ek sınav sarmalı ve ağır idari yükler altında ezilen bir öğretim üyesine “Almanya 3 yıl yapıyor, sen de 3 yıla indir, yazın da çalış” demek hangi bilimsel ve vicdani ölçüyle bağdaşır?

İşin ekonomik ve insani boyutunu da göz ardı edemeyiz. Almanya’da bir profesör, aylık net 4.000–5.500 Euro bandındaki geliriyle hiçbir geçim kaygısı taşımadan, ek ders veya ek gelir arayışına girmeden yalnızca laboratuvarına ve öğrencisine odaklanabilmektedir. Türkiye’de ise meslektaşının yarısından bile az bir gelirle, yüksek enflasyon ve hayat pahalılığı altında akademik yayınını finanse etmeye, konferansına kendi bütçesiyle gitmeye çalışan öğretim üyemizin sırtına bir de yaz aylarında üçüncü dönem yüklemek, geride kalan araştırma motivasyonunu da tamamen tüketmek demektir.

Madalyonun diğer yüzünde ise doğrudan bu sistemin merkezinde yer alan, yarınlarımız olan sevgili öğrencilerimiz var. Yaz aylarını da kapsayacak kesintisiz bir üç dönem modeli, öğrencinin elinden yalnızca bir tatil dönemini değil; zihinsel olarak dinlenme, toparlanma ve öğrendiklerini sindirme hakkını da çekip alacaktır. Özellikle soyut düşünce, matematiksel ispat ve modelleme kabiliyeti gerektiren temel bilimlerde öğrenme; aralıksız ders dinleyip sınav geçmekle değil, kavramların zihinde demlenmesiyle gerçekleşir. Nefes almadan bir vize-final sarmalından diğerine koşan bir öğrencinin; proje geliştirmeye, staj yapmaya, yazılım veya yabancı dil öğrenmeye, en önemlisi de kütüphanede bağımsız bir araştırma yürütmeye ne takati ne de vakti kalacaktır.

Dahası, aşırı ders ve sınav yükü altında tükenmiş, motivasyonunu ve bilim üretme heyecanını yitirmiş bir öğretim üyesinden ders dinlemek zorunda kalan bir gencin yaşayacağı nitelik kaybı nasıl telafi edilebilir? Üniversite hayatını alelacele tamamlanması gereken bir “angaryaya”, amfileri ise bilgi sindirilen değil sadece sınav geçilen mekanik birer istasyona dönüştürmek; diplomalı ama analitik derinliğini ve sorgulama yeteneğini yitirmiş, daha meslek hayatının başında yorulmuş nesiller yaratmaktan başka bir sonuç doğurmaz.

Birinci yaklaşımın, takvimi sıkıştırıp 3 döneme yaymanın, hem öğrenci hem de öğretim üyesi açısından sürdürülemez olduğu açıktır. Buna karşılık iki formülü yan yana koyduğumuzda ikinci yaklaşım yani, müfredatın gözden geçirilerek sürenin 3 yıla indirilmesi, riskleri bilinçle yönetildiği ve ehil ellerde tasarlandığı takdirde, Türk yükseköğretimi için bir krize değil, müfredatların çağdaşlaştırılması ve safralarından arındırılması fırsatına evrilebilir. İlkesel olarak çok daha rasyonel bir zemin sunan bu modelde can alıcı ayrım, sürecin “nasıl ve kimler tarafından” yönetileceğidir.

Eğer bu adım, bürokratik bir genelgeyle tepeden inme ders budama operasyonuna dönüşürse sonuç hüsran olur. Fakat süreç; alanına hâkim, uluslararası dinamikleri bilen ve sahanın tozunu yutmuş liyakatli öğretim üyeleri tarafından yönetilirse, temel bilimler için bir zafiyet değil, tam tersine çağdaş bir yenilenme fırsatı doğabilir.

Çünkü Türkiye’de bugün pek çok lisans programında müfredatların; Birbiriyle gereksiz yere örtüşen ve tekrara düşen konu başlıklarıyla, 20–30 yıl öncesinin dünyasında kalmış, güncelliğini yitirmiş içeriklerle, Öğrenciye araştırma ve bağımsız çalışma alanı bırakmayan aşırı teorik ders saatleriyle şişirildiği de yadsınamaz bir gerçektir.

Akılcı bir tasarımda her dersi toptan atmak zorunda değiliz. Temel bilimlerin çekirdek omurgasını (ispat, analitik kurgu, modelleme ve laboratuvar kültürünü) korumak kaydıyla; bazı derslerin haftalık saatleri azaltılabilir, içerikler sadeleştirilebilir, birbiriyle kesişen dersler modüler olarak birleştirilebilir. Öğrencinin amfide pasif dinleyici olarak geçirdiği saatler azaltılırken, proje bazlı ve bağımsız çalışabileceği zaman pencereleri genişletilebilir.

Böylesi bir reformun başarıya ulaşabilmesi için şu üç temel denge mutlaka gözetilmelidir:

Çekirdek Müfredat Dokunulmazlığı: Temel bilimlerin omurgasını oluşturan soyut düşünme, ileri matematiksel temeller, analitik modelleme ve deneysel yetkinlik asla “ders azaltıyoruz” mantığına kurban edilmemelidir.

K-12 (Lise) Köprüsü: Üniversitenin ilk yılındaki telafi ihtiyacını azaltmak adına, lise müfredatında analitik ve kavramsal eğitime ağırlık veren geçiş mekanizmaları tasarlanmalıdır.

Bütünleşik Yüksek Lisans Ekosistemi: 3 yıllık lisansı tamamlayan temel bilimciye, uzmanlaşmasını ve derinleşmesini sağlayacak 1 veya 2 yıllık yüksek lisans köprüleri (3+1 veya 3+2 modelleri) kolaylaştırılmalı, akademik araştırma zemini tahkim edilmelidir.

Unutmamak gerekir ki bir ülkenin en kıymetli, ikamesi olmayan yegâne sermayesi yetişmiş insan kaynağıdır. İnsan ise ancak nitelikli bir eğitim sistemiyle inşa edilir. Bu sistemin en tepe noktası ve stratejik aklı olan üniversiteler, masa başında alınmış aceleci kararlarla değil; bilimin, verinin ve o üniversiteleri ayakta tutan öğretim üyelerinin ortak aklıyla geleceğe taşınmalıdır.

Peki, üniversiteyi Türkiye’de 4 yıldan 3 yıla düşürmek başka nelere yol açabilir?

Öncelikle, kamuoyuna en büyük kazanım gibi sunulan “gençleri bir an önce iş gücü piyasasına kazandırma” hedefinin ardındaki iktisadi gerçekliği sorgulamak gerekir. Türkiye’nin temel sorunu piyasada üniversite mezununun azlığı değil; tam aksine yükseköğretim mezunları arasındaki işsizlik oranının ve beceri uyuşmazlığının zaten çok yüksek olmasıdır. 4 yıllık sistemden 3 yıla geçişin tamamlandığı ilk takvim yılında, eski sistemin son sınıfı ile yeni sistemin üçüncü sınıfı aynı anda mezuniyet havuzuna akacak ve piyasada benzeri görülmemiş bir “çift mezun dalgası” yaşanacaktır. Ekonominin yeni istihdam yaratma kapasitesi artırılmadan aynı anda yüz binlerce gencin piyasaya sürülmesi, mezun işsizliğini aniden tırmandıracak ve gençleri daha ilk adımda güvencesiz, kendi uzmanlık alanı dışındaki düşük ücretli işlere mahkûm edecektir.

Dahası, geçiş dönemi atlatılsa dahi üniversitelerin mezun verme hızının artması, piyasadaki arz-talep dengesini kalıcı olarak sarsacaktır. İş dünyasının aradığı niteliksel dönüşümü sağlamadan sadece süreyi kısaltmak, kaçınılmaz olarak bir “diploma enflasyonu” yaratır. İşverenlerin 3 yıllık lisans eğitimini yetkinlik açısından eksik bulması durumunda, lisans diplomasının değeri hızla aşınacak ve fiilen yüksek lisans yapmak asgari işe alım şartı haline gelecektir. Bu da lisansın fonksiyonunu zayıflatarak onu bir tür ara basamağa dönüştürür; sonuçta gençlerin gerçek anlamda mesleğe adım atma süresi kısalmadığı gibi, üniversiteler de işsizliği bir yıl daha erken başlatan kurumlara dönüşmüş olur.

Elbette ki Türkiye’deki tüm kurumlar eğitim sistemimizin daha iyi olması, gençlerimizin çok daha iyi yetişebilmesi ve dünya standartlarında eğitim alabilmesi için bu konuları tartışmakta ve daha iyi çözümler aramaktadır. Tüm bu tartışmalar ülkemizin daha iyi bir geleceğe ulaşması maksadıyla, iyi niyetle gündeme gelmektedir. Kuşkusuz tartışılan bu başlıklar, ülkemizin yarınlarını doğrudan şekillendirecek derecede hassastır. Böylesine hayati konuları ele alırken ve politikaları belirlerken son derece dikkatli olunmalı; liyakatten şaşmadan, bilimsel akıl ve stratejik adımlarla ilerlenmelidir. Aksi takdirde, eğitim politikaları gibi geri dönüşü zor alanlarda yapılacak hatalar, potansiyeli çok yüksek olan ülkemizin geleceğinde telafisi mümkün olmayan yaralar açabilir.

———————————————-
Kaynak:

Üniversiteler Üç Yıl Olursa

Yazar
Kırmızılar

Bu websitesinde farkı kaynaklardan derlenen içerikler yayınlanmakta olup tüm hakları sahiplerinindir. Sitedeki içerikler atıf gösterilerek kaynak olarak kullanlabilir. Yazıların yasal sorumluluğu yazara aittir. Tüm Hakları Saklıdır. Kırmızlar® 2010 - 2026

medyagen