Uğur UTKAN

Öz

Elektrik, insanlık tarihinin en dönüştürücü keşiflerinden biri olarak modern uygarlığın şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Antik Çağ’da elektrikli balıkların gözlemlenmesi ve statik elektrik deneyleriyle başlayan süreç, William Gilbert, Benjamin Franklin, Alessandro Volta, Michael Faraday ve Nikola Tesla gibi bilim insanlarının katkılarıyla bilimsel bir temele kavuşmuş; sanayi devrimlerinden dijital dönüşüme kadar uzanan geniş bir etki alanı oluşturmuştur. Bu çalışma, elektriğin tarihsel gelişimini Antik Çağ’dan yapay zekâ destekli akıllı enerji sistemlerine kadar kronolojik ve disiplinlerarası bir perspektifle incelemektedir. Çalışmada elektriğin keşfi, üretimi, iletimi ve kullanım süreçleri ele alınırken; elektriğin sanayi, iletişim, ulaşım, bilişim, dijitalleşme ve yapay zekâ teknolojileri üzerindeki etkileri değerlendirilmektedir. Ayrıca yenilenebilir enerji kaynakları, sürdürülebilir kalkınma anlayışı ve enerji verimliliği bağlamında elektriğin günümüz toplumları için taşıdığı stratejik önem incelenmektedir. Sonuç olarak elektrik, yalnızca teknik bir enerji kaynağı değil; ekonomik gelişmişliği, teknolojik ilerlemeyi ve toplumsal dönüşümü şekillendiren temel bir uygarlık unsuru olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Elektrik tarihi, Nikola Tesla, dijital dönüşüm, yapay zekâ, enerji teknolojileri, yenilenebilir enerji, uygarlık tarihi, akıllı enerji sistemleri, sürdürülebilirlik, elektrik uygarlığı

Abstract

Electricity, as one of the most transformative discoveries in human history, has played a decisive role in shaping modern civilization. The process that began in Antiquity with observations of electric fish and experiments on static electricity gradually evolved into a scientific foundation through the contributions of scientists such as William Gilbert, Benjamin Franklin, Alessandro Volta, Michael Faraday, and Nikola Tesla, eventually influencing a broad spectrum ranging from the Industrial Revolutions to digital transformation. This study examines the historical development of electricity from Antiquity to contemporary artificial intelligence-supported smart energy systems through a chronological and interdisciplinary perspective. While addressing the discovery, production, transmission, and utilization of electricity, the study also evaluates its impacts on industry, communication, transportation, information technologies, digitalization, and artificial intelligence. In addition, the strategic importance of electricity for modern societies is discussed within the framework of renewable energy resources, sustainable development, and energy efficiency. Consequently, electricity is evaluated not merely as a technical energy source, but as a fundamental element of civilization shaping economic development, technological progress, and social transformation.

Keywords: History of electricity, Nikola Tesla, digital transformation, artificial intelligence, energy technologies, renewable energy, history of civilization, smart energy systems, sustainability, electrical civilization

Giriş

İnsanlık tarihi boyunca bazı keşifler yalnızca bir dönemin değil, bütün bir uygarlığın kaderini değiştirmiştir. Ateşin kontrol altına alınması, tekerleğin icadı, matbaanın yaygınlaşması ve sanayi devrimleri nasıl insanlık tarihinin dönüm noktaları olmuşsa, elektrik de modern dünyanın şekillenmesinde aynı derecede belirleyici bir unsur hâline gelmiştir. Bugün gündelik yaşamın en sıradan anından en karmaşık teknolojik sistemlere kadar hayatın her alanında varlığını hissettiren elektrik; yalnızca bir enerji türü değil, aynı zamanda çağdaş medeniyetin temel taşıdır.

İnsanlık, elektriğin varlığını çok eski dönemlerden beri çeşitli doğa olayları aracılığıyla gözlemlemiş; elektrikli balıkların şok etkilerinden yıldırımlara, kehribarın sürtünmeyle küçük cisimleri çekmesinden manyetizmaya kadar pek çok olgu, elektriğin keşif sürecinin ilk işaretlerini oluşturmuştur. Ancak bu gizemli doğa olayının bilimsel olarak anlaşılması ve kontrol altına alınması, yüzyıllar süren araştırmaların, deneylerin ve bilimsel devrimlerin sonucunda mümkün olmuştur. Antik Yunan filozoflarından William Gilbert’e, Benjamin Franklin’den Alessandro Volta’ya, Michael Faraday’dan Nikola Tesla’ya kadar birçok bilim insanının çalışmaları, elektriğin yalnızca anlaşılmasını değil; aynı zamanda insanlığın hizmetine sunulmasını sağlamıştır.

Elektriğin üretimi, iletimi ve kullanımıyla birlikte dünya büyük bir dönüşüm sürecine girmiş; sanayi, ulaşım, iletişim, sağlık, eğitim ve savunma gibi alanlarda köklü değişimler yaşanmıştır. Özellikle 20. ve 21. yüzyıllarda dijitalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte elektrik, yalnızca fiziksel makineleri çalıştıran bir güç olmaktan çıkmış; bilgisayarların, internetin, yapay zekânın, veri merkezlerinin ve akıllı sistemlerin temel enerji kaynağı hâline gelmiştir. Günümüzde enerji tüketimi ile teknolojik gelişmişlik arasında doğrudan bir ilişki kurulmakta; ülkelerin ekonomik, teknolojik ve stratejik güçleri büyük ölçüde enerji üretim ve tüketim kapasitesiyle ölçülmektedir.

Bu çalışma; elektriğin tarihsel gelişimini Antik Çağ’dan günümüzün yapay zekâ destekli akıllı enerji sistemlerine kadar uzanan geniş bir perspektifte ele almayı amaçlamaktadır. Elektriğin keşif süreci, bilim insanlarının katkıları, elektrik teknolojisinin uygarlık üzerindeki etkileri, dijital dönüşüm ve sürdürülebilir enerji anlayışı çerçevesinde incelenecek; ayrıca elektriğin günümüz toplumlarının ekonomik, kültürel ve teknolojik yapılanmasındaki merkezi rolü değerlendirilecektir. Böylece insanlığın doğadaki bir gözlemden hareketle nasıl küresel bir enerji uygarlığı inşa ettiği ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Bir nimet düşünün. Günlük hayatımızın her alanında bulunan, bizim için varlığı ekmek, su kadar kıymetli olan, yokluğunda hayatımızın durduğu, evlerimizde; aydınlatma, ısıtma, soğutma ve elektrikli cihazlar gibi pek çok işlev için olmazsa olmaz olan nimet…[1]

Öyle bir nimettir ki bu, günlük yaşamımızdaki aydınlatmadan, makinelerin kullanımına, televizyon yayınlarına, Endüstri 2.0′ dan Endüstri 4.0 ‘a Toplum 5.0’a gelişmelerin sürmesine bilgisayarlara, dijital teknolojilerin bilişim çağı, mobil iletişim ile web.4.0’ ın metaverse, yapay zekâ, Twitter, Facebook, WhatsApp, Instagram, Google, internet, bulut bilişim ağları, blockchain, dijital coin, eğitim, sağlık, hassas tarım, havacılık ve Uzay teknolojileri, akıllı kentler, e-ticaret, finans, medya, sosyal medya, binlerce yılın birikimleri zekâ ve yapay zekâ uygulamaları[2] ve daha nice imkanlara değin günlük hayatımızdaki her şeyde varlığı olmazsa olmaz olan bir nimet…

Yanlış tahmin etmediniz, elektrikten bahsediyorum.

Bizim için bu denli hayati öneme sahip olan, yaşamımızın bel kemiği olan elektrikten bahsediyorum.[3]

Elektrik insanlığın uygarlığı yaşadığımız doğanın toplumların gelişmesinde ki çağlar boyunca en önemli teknolojik buluş olarak kabul edilebilir. Akım (+) pozitiften (-) negatif yöne hareket eder, gerilim akımın akmasını sağlar Akım birimi Amper, gerilim birimi Volt’tur.

Alternatif akım (A.C Alternating Current) elektronların sürekli yön değiştirdiği, Doğru Akım (D.C Direkt Current) elektronların tek yönlü hareket ettiği elektriksel ifadelerdir. Alternatif akım şebekeden veya generatörden üretilir. Doğru akım güneş enerjisi hücre (foto voltaik), pil veya akülerden sağlanır.[4]

Gelgelelim şu soru hep aklımıza gelmiştir:

Bu elektrik bizim hayatımıza nasıl girdi?

Nasıl bugün hayatımızın deyim yerindeyse kilit bir aktörü haline geldi?

Ne yalan söyleyeyim, ben de bu soruları kendimi bildim bileli hep sormuş, hep sorgulamışımdır. Çocukluğumdan bugüne kadar sorup soruşturadurayım, neticede eğitimcilikte 2,5 yılı dolduran bir tarih öğretmeni olarak geçen yıl görevlendirme olarak bir eğitim-öğretim yıl boyunca görev yaptığım Endüstri Meslek Lisesi’ndeki bölüm şefleriyle, ama bilhassa da elektrik ve elektrik teknolojisi bölümü şefleriyle ve hocalarıyla sıcak ilişkiler de kurmuştum. Elektrik ve elektrik teknolojisi bölümü şeflerine ve hocalarına ilgimin ayrı olmasında küçük yaşlardan beri elektriğe olan ilgimin ve elektriğin hayatımızın vazgeçilmezi haline nasıl geldiğine yönelik merakımın da payı çok büyük olmuştu. Neticede elektrik ve elektrik teknolojisi içerikli kitaplarını eski yılların basımı veya son zamanların basımı diye ayrım gözetmeksizin hiç üşenmeyip tek tek incelemiş, içinde elektrik ve elektrik teknolojisinin her yıl aşama aşama nasıl geliştiğini bizzat görmüştüm. Teknolojik gelişmelerde belki de elektrik teknolojisinin en fazla gelişme ve ilerleme gösteren alan olduğuna kanaat getirmiştim.

İşte bundan sonra halihazırda tarihe sevdalı birisi olarak her şeyin tarihini ve tarihçesini incelediğim gibi günlük hayatımızın en temel ihtiyaçlarından olan ve bu vesileyle güncel bir şey olarak sayabileceğimiz elektriğin ve elektrik teknolojisinin tarihçesini de tutkuyla araştırınca gerçekten elektriğin ve elektrik teknolojisinin tarihsel seyrine hayran kaldığımı söylemeden geçemeyeceğim.

Ve bu vesileyle günlük yaşamımızın belirleyici aktörü olan elektriğin tarihçesini hep birlikte ele alacağız.

Buyursunlar efendim:

Temel olarak yüklerin, genel olarak da elektronların hareketinden kaynaklanan bir enerji formu olan elektriğin akışı, devreler aracılığıyla, yüklerin bir noktadan diğerine akması yoluyla sağlanmaktadır. Bu akım; lambaları yakmak, cihazları çalıştırmak ve birçok günlük işlevin yerine getirilmesi için kullanılmaktadır.

Elektrik sözcüğünün kökenine bakacak olduğumuzda da Antik Yunan dilindeki “Electron” sözcüğüne dayanmakta olup, manası “Kehribar”dır. Bu kelimenin Latince’deki kullanımı ise “Kehribar Gücü” anlamına gelen “Electrica” şeklinde olmuştur.

Aslında elektrik bize yeni bir şey gibi gelse de hem elektrik, hem de manyetizma eski çağlardan beri insanlığın malumu olan gerçeklerdir. Zira insanoğlu elektriğin varlığı ile ilgili en ufak bir malumata sahip değilken bile, elektrikli yılan balığının şok etkisinin farkında olmuştur. Bu balık, Antik Mısır’da MÖ 2750 senesinde yazılan bir yazıda Nil’in fırtınası olarak tanımlanmış olup, diğer balıkların da koruyucusu olarak görülmekteydi.[5]

Yılan balığının şok etkisinin nasıl elektrik olarak kullanılmaya başlandığını inceleyecek olursak araştırmacılar bu konunun üzerine gitmiş olup, elektrikli balıkların elektrik organlarını nasıl edindiklerini keşfettiler.[6]

Elektrikli balıklar tıpkı elektrikli yılan balığı gibi diğer elektrikli balıkları türe, cinsiyete ve hatta bireye göre ayırt edebilir. Bunu yapabilmelerinin sebebi ise kuşların ötüşlerine benzeyen mesajlar iletmelerini ve almalarını sağlayan elektrik organlarıdır. Science Advances’te yayınlanan son araştırma, küçük genetik değişikliklerin elektrikli balıkların elektrik organları geliştirmesine nasıl izin verdiğini anlatıyor. Bu keşif, araştırmacılara çeşitli insan hastalıklarından sorumlu genetik mutasyonları belirlemede de yardımcı olabilir.

Balıkların elektrik organları elde edebilmesi için evrimin genetik bir anomaliden faydalanması gerekiyordu. Her balık, mikroskobik kas motorları olarak işlev gören sodyum kanalları oluşturan aynı genin iki kopyasına sahiptir. Elektrikli balıklar kaslardaki sodyum kanalı geninin bir kopyasını kapattılar ve elektrik organlarını geliştirmek için bu genleri diğer hücrelerde açtılar. Böylelikle normalde kasların kasılmasına neden olan küçük motorlar elektrik sinyali jeneratörlerine dönüştürüldü.[7]

Austin’de bulunan Texas Üniversitesi’nde (UT) sinirbilim ve bütünleştirici biyoloji profesörü ve çalışmanın ilgili yazarı olan Harold Zakon, “Bu heyecan verici bir gelişme, çünkü gendeki küçük bir değişikliğin ifade edildiği yerde nasıl tamamen değişebileceğini görebiliyoruz” dedi.

Bulgularını yeni makalede bildiren Michigan Eyalet Üniversitesi ve UT Austin’den araştırmacılara göre, belirli bir hücrede genin ifadesini düzenleyen bu sodyum kanalı geninin yaklaşık 20 harflik kısa bir bölümü bulundu. Elektrikli balıklarda bu kontrol bölgesinin ya değiştiğini ya da tamamen olmadığını doğruladılar. Bu nedenle elektrikli balıkların kaslarında iki sodyum kanalı geninden biri devre dışı bırakılır. Bununla birlikte sonuçlar elektrikli balıkların geliştirilmesinin çok ötesine geçiyor.

Zakon, “Bu kontrol bölgesi, insanlar da dahil olmak üzere çoğu omurgalıda bulunur. Dolayısıyla insan sağlığı açısından bir sonraki adım, normal insanlarda ne kadar varyasyon olduğunu ve bu bölgedeki bazı delesyonların veya mutasyonların sodyum kanallarının ifadesinin azalmasına yol açıp açmayacağını görmek için insan genlerinin veri tabanlarında bu bölgeyi incelemek hastalığa neden olabilir” dedi.

Zakon, bir elektrik organının evrimleşmesi için sodyum kanalı geninin kasta kapatılması gerektiğini belirterek şöyle devam etti.

“Hem kastaki hem de elektrik organındaki geni çalıştırsalardı elektrik organındaki sodyum kanallarında meydana gelen tüm yeni şeyler kasta da meydana gelirdi. Yani kaslara zarar vermeden gelişebilmek için genin ifadesini izole ederek sadece elektrik organında olması önemli.”[8]

Öte yandan elektrikli balıklardan bahsetmişken şunu da atlamamak gerekir ki Antik Mısır’dan binlerce yıl sonra dahi elektrikli balıklar; eski Yunan ve Roma menşeilli çevreler tarafından ve tabii ki Arap doğa ve tıp çevreleri tarafından da defalarca bahsedilmiştir. Ayrıca elektrik tarihinin elektrostatik kavramıyla başladığını da unutmamak gerekir. Elektrostatik kavramını sürtünme ile cisimlerin elektrik yükü kazanması şeklinde tanımlasak herhalde yanlış olmayacaktır. MÖ 600’de yaşayan Antik Yunan filozofu Thales; bir çuhaya sürttüğü kehribar çubuğunun saman parçalarını çektiğini gözlemlemiş, uzun süreli ovmalarda ise insan vücuduna yaklaştırıldığı anda ufak kıvılcımlar çıkardığını fark edip bazı araştırmalarda bulunmuştu. Elbette ki Thales tarafından incelenen şey bugünkü statik elektrik olup, bu kavram ilk kez Antik Yunan döneminde zikredilmiştir. Ama elbette ki Thales’in ardından 300 yıl geçmiş, ”lyncurium” adındaki şeffaf bir taş ufak kütleleri kendine çekmişti. Buna gözlemlik eden Theophrastus, hemen gördüklerini kayda almıştı.

Fakat bununla birlikte mekanik ve hidrolikte bilimsel bir gelişme ve yeterlilik söz konusu olmadığı için haliyle malzeme konusunda çok zorluklar yaşanmıştır. Bu zorlukların salt manyetizma ile kısıtlı kalmasından ötürü 16. yüzyıla değin elektrik kullanımı ile ilgili bir gelişme olmamış, 16. yüzyıldan sonra elektrik teknolojisinde ilerleme sağlanmıştır. Bu ilerleme, dünyada köklü değişikliklerin de önünü açmıştır.

Her ne kadar hem elektrik, hem de manyetizma eski çağlardan beri insanlığın malumu olan gerçekler olsalar da, manyetizmanın elektrikten daha uzun bir geçmişi bulunmaktadır.

MÖ 900’lü yıllarda bir çoban tarafından keşfedilen farklı bir taş türünün demiri kendine çekmesi, bugünkü şekliyle mıknatısın gücüne benzediği için eski çağlarda elektrikle manyetizmanın sıkça karışmasına sebep olmaktaydı.

MÖ 220 yılına gelindiğinde şerit haline getirilen mıknatısın serbest bir şekilde dönmeye bırakıldığında kuzey-güney yönünde sabit kaldığını keşfeden Çinliler, bu sayede ilk manyetik pusulayı uygarlık tarihine armağan etmişlerdi. Kehanet için bir aygıt olarak kullanılan bu pusulalar, 11. yüzyıla gelindiğinde Çinliler tarafından daha da geliştirilmiş ve seyir amaçlı kullanılan pusulalar ortaya çıkmıştı. Uzakdoğu’nun efendisi Çin, manyetik pusulayı insanlığın hizmetine sunadursun Orta Asya’da gerçekleştirdiği fetihlerle Çin’e kadar yaklaşan Emevîler ve 751’de Çin’le Talas Savaşı münasebetiyle kozlarını paylaşan Abbâsîler vasıtasıyla Müslümanlarla olan etkileşimlerin sonucunda Çin buluşu olan pusula İslâm uygarlığına geçmiştir. 1071 sonrası Anadolu’ya ve Ortadoğu’ya dönük gerçekleştirilen Haçlı Seferleri münasebetiyle başta pusula olmak üzere Avrupalı Hristiyanlar, pek çok yeniliği tanıma imkânı bulmuş ve manyetizmadan bu malum pusulalara kadar önemli olan konu başlıkları Avrupa’da çok daha yüksek sesle gündeme getirilmeye başlanmıştır. Manyetizma ve bu pusulalardan söz eden ilk Avrupa menşeilli şahsiyet, 1180 yılında Alexander Neckam olmuştur. Bu gelişme ile denizcilikte yön bulma sorunu çözüme kavuşurken Haçlı Seferleri’nde başı çeken ülkelerden biri olan Fransa’da pusuladan 1200 yılında söz edilmeye başlanmıştır. Bunu sırasıyla 1207’de İngiltere ve 1213’te İzlanda takip etmiştir.

Neticede Avrupa’ya gelen manyetik pusula, bu konudaki araştırmaları da başlatan faktör olmuştur. Fransız askeri mühendis Petrus Peregirus tarafından 1269’da mıknatıs hakkında yazılan bir mektupta manyetik kutuplardan aynı kutupların birbirini ittirip ayrı kutupların ise tam tersi olarak birbirini çektiğinden ve mıknatısın kuzey ve güney kutuplarının nasıl belirleneceğinden söz etmişti. Neticede 300 yıl kadar gerileyen elektrik çalışmaları, Haçlı Seferleri neticesinde manyetizma kavramı ve manyetik pusula ile Avrupa toplumlarının tanışmasıyla farklı bir evreye girmiş, Rönesans’la yeniden büyük bir hız kazanmıştır.

Avrupa’da matbaanın icadı sonucu yaygınlaşan basılı yayınların sayesinde bilgiye kolayca ulaşım imkanına sahip olan insanların üzerinde var olan kilise baskısı giderek azalmıştı. Bu gelişmeler de Rönesans ve Reform hareketlerinin önünü açmıştı. Başta elektrik ve elektronik bilimleri olmak üzere teknolojik gelişmelerin hız kazanması da böylelikle mümkün olmuştu.

1600 yılına gelindiğinde ise Antik Yunan döneminde temeli atılan “statik elektrik” kavramına hayat veren çekim gücüne William Gilbert tarafından “electricus” adı verilmiştir. Yunanca ve Latince dillerinde kehribar manasına gelen “electrum” kelimesinden türetilen “electricus” kelimesi, zamanla daha da gelişerek “electricity” kelimesine doğru evrilmiştir. “Electricity” kelimesini ilk defa 1646 yılında İngiliz yazar Sir Thomas Browne, kaleme aldığı Pseudodoxia Epidemica adlı eserinde kullanmıştır.

1672 yılında kükürt bir küreyi döndüren cihaz yapımını gerçekleştiren Otto Von Guericke, yün parçasını dönen küreye tutarak bir kıvılcım üretmişti. Guericke tarafından yapılan bu malum cihaz, sürtünme yoluyla elektrik imal eden ilk üreteç olmuştur.[9]

Tarihteki ilk elektrik mucidi 1752 yılında yaptığı deney ile ABD kurucu babalarından Benjamin Franklin’dir. Bir uçurtma ve elektrik anahtarı ile yıldırımdan kaynaklanan elektrik kıvılcımını kontrol eden bu deney bilim insanları tarafından elektriğin icadı olarak kabul edilir.

Dünyada ilk elektrik kullanımı Fransa Lyon kentinde 1760 yılında sokak aydınlatmalarında denenmiştir. Kimyasal reaksiyonlar ile ilk elektrik üretimi 1800 yılında Alessandro Volta tarafından yapılmıştır. Bu keşifte pozitif ve negatif yüklü iki ucun bağlanması ile ilk elektrik akımı üretilmiştir.[10]

Yani 19. yüzyıla gelindiğinde elektrik, artık evleri ve sanayi tesislerini aydınlatmakta kullanılma aşamasına gelmiştir.

Bu gelişmelerden Türkiye de nasibini almış ve 1902 yılında Tarsus’ta kurulan bir hidroelektrik santralinde elektrik üretimi gerçekleştirilip kullanıma sunulmuştur.[11]

Evet, ülkemizde ilk elektrik üretimi ve kullanımı 1902 yılında Tarsus’ta bir su türbinini çalıştırmak için 2.kw(2.000) w üretilmiştir.[12]

Yine 1914’te açılan Silahtarağa Termik Santrali 1983 yılına kadar faaliyette olmuştur.

Bugün ise çok farklı şekillerde Türkiye’de elektrik üretimi gerçekleştirilmektedir.

Ve sonuç olarak elektrik ve elektronik teknolojisi, ülkemizin ve dünyanın vazgeçilmez bir temel ihtiyacı halini alarak günümüze kadar gelmiştir.[13]

Daha da mühim olan durum şudur ki, ülkemizin ve dünyanın vazgeçilmez bir temel ihtiyacı halini alan elektriğin üretildiği pek çok faktör bulunmakta olup mesela bugün kent çöpleri, kırsal biyokütle, lağım ve hayvansal gübre ile birlikte deniz/akarsu diplerindeki kirli tortuların işlenerek “elektrik ve ısı üretimi” hedeflenmektedir.[14]

Üretilme yöntemi olarak da “Atıkları yakarak ısı ve elektrik enerjisi üretimi”[15] benimsenmiştir.

Hakeza yenilenebilir enerji kaynaklarının etkin ve verimli kullanımı sürdürülebilir kalkınma kavramının birden fazla parametresini etkileyen önemli bir olgudur. İlk olarak 1989 Brundtland Raporu’nda tanımlanan sürdürülebilirlik kavramı bu gün yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu tanıma dayanılarak sürdürülebilir kalkınma; “gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını sağlayabilme yeteneklerini tehlikeye atmadan, günümüz dünyasının ihtiyaçlarını karşılayabildiği kalkınma” şeklinde ifade edilebilir.[16]

Yenilenebilir enerji, doğal süreçler sonucu sürekli olarak yenilenen ve tükenmeyen enerji kaynaklarından elde edilen enerjidir. Bu kaynaklar genellikle doğada sonsuz döngüler içinde var olan enerji formlarını ifade eder.

Güneş enerjisi, güneş panelleri aracılığıyla güneş ışığının elektrik enerjisine dönüştürülmesiyle elde edilirken, rüzgâr enerjisi rüzgâr türbinleri sayesinde rüzgârın mekanik enerjisini elektrik enerjisine çevirir. Su enerjisi ise barajlar veya akarsular aracılığıyla suyun kinetik enerjisinin elektrik enerjisine dönüştürülmesiyle elde edilir. Jeotermal enerji ise yer altındaki termal enerji kaynaklarından, biyokütle enerjisi ise organik maddelerin yakılması veya fermantasyonuyla elde edilir. Yenilenebilir enerji kaynakları, fosil yakıtlara kıyasla çevresel etkileri daha az olan ve sürdürülebilir bir enerji geleceği için önemli potansiyele sahip olan kaynaklardır.[17]

Öte yandan elektriğin icat sürecine bakmaya devam edecek olursak elektriğin parametrelerinden bazılarının birimlerinin icadı elektriğin çağımızdaki kullanım sürecini belirlemiştir.

1-Elektriki yük (birimi Q Coulomb)-Charles Coulomb 1736-1806

2-Güç (Watt W)-James Watt 1736-1819

3-Gerilim (Volt V)-Alessandro Volta 1745-1827

4-Akım Şiddeti (Amper A) Andre Ampere 1775-1836

5-Direnç (Ohm R) George Ohm 1789-1854

6-Kapasitans (Q) Michael Faraday 1791-1867

7-İletgenlik (Siemens/cm) Werner von Siemens 1816-1892

8-İş (Joul j) James Frescott Joul 1818-1889

9-Frekans (Hertz H) Herrich Hertz 1857-1894

10- Manyetik Akı yoğunluğu (Tesla Q) Nicola TESLA 1856-1943[18]

Bu arada Nicola Tesla’dan bahsetmişken bu eşsiz dehayı daha yakından tanımak gerekmektedir:

Nikola Tesla, adını duyduğunuzda aklınıza hemen o devasa elektrik motorları, kablosuz enerji deneyleri ve bilimsel yenilikler gelir, değil mi? Ama Tesla, sadece bu projelerin mucidi değil, aynı zamanda zamanının çok ötesinde düşünen bir dâhiydi. Bir insan olarak kim olduğunu anlamak için, onun olağanüstü hayatına ve yaşadığı zorluklara daha yakından bakmamız gerekiyor.[19]

Başlangıçlar: Yıldızlarla Dolu Bir Gece

Tesla, 10 Temmuz 1856’da Smiljan, Hırvatistan’da doğduğunda ailesi için “fırtınalı” bir geceydi. Annesi, onun doğumu sırasında “bu çocuk fırtınalı olacak” demişti. Kim bilebilirdi ki bu söz, Tesla’nın kaderini bu kadar iyi tanımlayacaktı?

Tesla, çocukken bile alışılmadık biriydi. Hafızası ve öğrenme kabiliyeti inanılmaz derecede güçlüydü. Bir kitabı bir kez okuduğunda, onu kelimesi kelimesine hatırlayabiliyordu. Matematik problemlerini kafasında çözme yeteneği, çevresindeki insanları şaşkına çeviriyordu. Fakat Tesla, bilim ve teknolojiye olan ilgisiyle ailesinin geleneksel din eğitimi beklentilerinden sapıyordu.[20]

Paris’ten Amerika’ya: Edison ile Çatışmalar

Tesla’nın hayatındaki dönüm noktalarından biri, Thomas Edison’un şirketinde çalışmak için Paris’e gitmesiydi. Edison, doğru akım (DC) sistemini savunan bir öncüyken, Tesla tamamen farklı bir vizyona sahipti. Tesla, alternatif akımın (AC) çok daha verimli olabileceğine inanıyordu.

New York’a taşınmasıyla Tesla, Edison’la bizzat tanıştı. Edison, Tesla’nın zekâsını fark etmiş olsa da, onun AC sistemine yönelik görüşlerini ciddiye almıyordu. Tesla, Edison’un makinelerini iyileştirmek için çalıştı, hatta Edison’dan 50.000 dolarlık bir ödül bile vaadedildi. Ancak bu ödül hiçbir zaman Tesla’ya verilmedi. Tesla’nın Edison ile yaşadığı hayal kırıklıkları, yollarını ayırmasına ve kendi vizyonunu takip etmesine neden oldu.[21]

Alternatif Akım: Bir Devrim

Tesla’nın en büyük zaferi, alternatif akım sistemini geliştirmesiydi. O dönemde, Edison ve Tesla’nın sistemleri arasında büyük bir rekabet başladı. Edison, Tesla’nın AC sisteminin tehlikeli olduğunu göstermek için gösteriler düzenledi, hatta hayvanları elektriğe maruz bırakarak halkı korkutmaya çalıştı. Ama Tesla, AC’nin uzun mesafelerde elektrik iletimi için çok daha verimli olduğunu kanıtladı.

Bu mücadele, “Akım Savaşı” olarak tarihe geçti. Sonunda Tesla’nın vizyonu galip geldi ve AC, dünyada yaygın olarak kullanılmaya başladı. Özellikle Niagara Şelaleleri’nden elde edilen enerjiyi iletmek için kullanılan Tesla’nın AC sistemi, onun mühendislik dehasını bir kez daha gözler önüne serdi.[22]

Gizli Projeler ve Büyük Hayaller

Tesla, yalnızca elektrikle ilgili çalışmalarıyla sınırlı kalmadı. Kablosuz enerji aktarımı, dünya çapında bir iletişim ağı oluşturma fikri ve hatta yer kabuğunu kullanarak enerjiyi iletme gibi inanılmaz projelere de adım attı. Tesla’nın belki de en ünlü projelerinden biri olan Wardenclyffe Kulesi, bu hayallerin zirvesiydi. Bu kule, dünya çapında kablosuz enerji iletimi yapmayı amaçlıyordu. Fakat finansman sorunları nedeniyle proje hiçbir zaman tamamlanamadı.

Tesla’nın yaşamı boyunca hayalleri her zaman finansal zorluklarla gölgelendi. En büyük destekçisi olan iş insanı George Westinghouse bile, ekonomik baskılar nedeniyle Tesla’nın projelerine fon sağlayamayacak hale geldi. Tesla’nın birçok icadı, patent kavgaları yüzünden başkalarının adına yazıldı, özellikle radyo teknolojisi konusunda Guglielmo Marconi ile olan rekabeti Tesla’yı zor durumda bıraktı.[23]

Son Yıllar: Yalnız Bir Dâhinin Sessiz Sonu

Tesla, yaşamının son yıllarını yalnız geçirdi. Parasal sorunlar, onun zamanının çok ötesinde olan projelerini gerçekleştirmesini engelledi. Yine de Tesla, yılmadan çalışmalarına devam etti. 1943 yılında New York’ta bir otel odasında, borç içinde ve yalnız başına hayatını kaybetti. İlginç olan şu ki, ölümünden birkaç yıl sonra Amerikan Yüksek Mahkemesi, Marconi’nin radyo patentlerini geçersiz kılarak Tesla’yı bu alanda da bir öncü olarak tanıdı.

Tesla’nın ölümüyle birlikte dünyadan bir dahi daha göçtü, ancak onun mirası yaşıyor. Tesla’nın fikirleri ve icatları, bugün kullandığımız birçok teknolojinin temelini oluşturuyor. Kablosuz enerji, elektrik motorları, radar teknolojisi ve daha fazlası… Bugün bile, Tesla’nın hayalleri teknoloji dünyasında ilham kaynağı olmaya devam ediyor.[24]

Mirası ve İlhamı

Nikola Tesla, sadece bir mucit değil, aynı zamanda bir vizyonerdi. O, insanlığın henüz hazır olmadığı bir geleceği görüyordu. Ne yazık ki, yaşadığı dönemde yeterince takdir edilmedi. Ancak, günümüzde Tesla’nın önemi nihayet anlaşılıyor. Tesla Motors gibi büyük şirketler onun adını taşıyor, bilimsel konferanslar onun fikirleri üzerine kuruluyor, ve bilim insanları onun vizyonunu gerçekleştirmeye çalışıyor.

Tesla’nın hikayesi, başarısızlıkların bile bir dâhiye gölge düşüremeyeceğini gösteriyor. Hayatı boyunca büyük zorluklar yaşamış olsa da, onun hayalleri ve keşifleri, dünya üzerinde silinmez bir iz bıraktı.

Bugün elektriği her açtığımızda, kablosuz iletişim teknolojilerini her kullandığımızda, Tesla’nın vizyonunun bir parçası olduğumuzu hatırlamalıyız.[25]

Elon Musk üretimini yaptığı elektrikli araçlara TESLA adını vermiştir.6 ülkede SpaceX olarak TESLA elektrikli otomobil tesisleri kurmuş ülkemizde de TESLA elektrikli otomobil, Uzay çalışmaları, Bilişim teknolojileri ile ilgili yatırımların görüşmeler devam etmektedir.[26]

Elektrik elektronik, bilişim, dijitalleşme, internet, bulut bilişim ağları, mobil teknolojiler, sosyal medya, Google, Yapay Zekâ ve zekâ gelişmeleri çağımızda uygarlıkların, toplumların, yeni boyutlara gerçek ve sanal gerçeklik içiçe geçtiği sonsuz evrendeki insan doğa yaşamlarındaki gelişmeler TESLA, Watt, Newton, Ampere, Coulomb, Faraday, Ohm, Volta, Siemens, Joule, Hertz, Marie Curie ve adını sayamadığım onlarca bilim insanları, bilge, mühendis , mimarların emekleriyle, hayal güçleriyle, özverileriyle, üstün zekâları ile mümkün olmuştur.[27]

İnsanlığın kaderini değiştiren bu isimlerin attığı temeller, bugün devasa bir dijital ve endüstriyel ekosistemi besleyen enerjinin kaynağını oluşturmaktadır. Zira hayal edilen her yeni teknoloji, yapay zekânın her bir işlem adımı ve dijitalleşen dünyanın her bir verisi, aslında devasa bir enerji tüketimi üzerine inşa edilmektedir. Bilginin ve teknolojinin gücü, günümüzde artık ülkelerin tükettiği elektrik enerjisinin büyüklüğüyle ölçülür hale gelmiştir. Teknolojileri kullanarak yaşamı kolaylaştıran ve dünyanın kontrolünü yapan topluluklar öbür topluluklar karşısında itibar ve saygınlık kazanmıştır.[28]

Bu durum, küresel güç dengelerini ve gelişmişlik düzeylerini yansıtan enerji kullanım istatistiklerine şu şekilde yansımaktadır:

Günümüzde ABD 4.500, Çin 8.400, Hindistan 1.600 , Rusya 970, Japonya 902, Brezilya 567, Almanya 524 , Kanada 546, Güney Kore 527 , Türkiye 351 Giga watt .h/yıl elektrik tüketimi yapılmaktadır.[29]

Bu arada yapılan elektrik tüketiminden bahsetmişken elektronik dönüşümde elektrik tüketiminin payı ve etkisi, enerji verimliliği ve sürdürülebilirlik açısından kritik bir öneme sahip olup, kâh elektronik dönüşüm, kâh dijitalleşme ve kâh enerji sistemlerinin karbonsuzlaşması süreçlerinde elektrik tüketimi, hem bir zorluk hem de verimlilik aracı olarak merkezi bir rol oynamaktadır. Ama elbette ki elektronik dönüşümün etkisini hissettirdiği her alanda olduğu gibi dil bilimlerinde de bu etki hissedilmektedir. Özellikle de bizdeki Türk sözlükçülüğünde dijital dönüşümün etkileri, geleneksel sözlük derleme süreçlerinde belirgin değişiklikler yaratmaktadır. Türk sözlükçülüğünün tarihsel temelleri, uzun yıllar boyunca oluşmuş metodolojiler ve kültürel anlatılar çerçevesinde incelendiğinde, dilin evrimine yön veren unsurların izlerini göstermektedir. Dijital sözlük yapımına doğru bağlam, interaktif dijital araçların ve sağlam teknolojik altyapıların entegrasyonu ile kendini göstermekte; bu durum farklı kullanıcı gruplarına erişimin artmasını, otomatik içerik güncellemelerini ve gerçek zamanlı etkileşim imkânlarını beraberinde getirmektedir. Dijital  metodolojilerdeki ilerlemeler, dil araştırmaları ile veri analitiği arasındaki etkileşimi güçlendiren yenilikçi uygulamaların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bununla birlikte, dil kirliliği, standartlaşma eksikliği ve dijital kaynaklara erişimdeki eşitsizlik gibi önemli sorunlar da gözlemlenmektedir. Akademik tartışmalar, teknolojik yeniliklerin sürdürülebilir dijital çerçevelerle desteklenmesi ve dil mirasının korunması gerekliliğine işaret etmektedir. Türk sözlükçülüğünün çağdaş ihtiyaçlarla uyumlu gelişimini sağlarken, geleneksel değerlerin de muhafaza edilmesini hedeflemekte; böylece geleceğe yönelik sağlam bir yol haritası oluşturulması amaçlanmaktadır.[30]

Dijitalleşme, birçok teknolojik deneyim ve yeniliğin bir sonucu olarak ortaya çıkmış, medya odaklı teknolojik dönüşüm ise 1970’lerde başlamıştır. Özellikle 1990’larda hız kazanan bu süreç, günümüzün bilgisayar ve internet teknolojileriyle farklı bir boyuta ulaşmıştır.[31]

Bu dönüşüm, medyaya sayısal temsil, kod değişimi, değişkenlik, otomasyon ve modülerlik gibi özelliklerle birlikte “yeni” kavramını kazandırmıştır.[32]

Dijitalleşme, bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişimiyle birlikte bilginin dijital ortamlarda depolanmasını, paylaşılmasını ve erişilebilirliğini sağlayan bir süreçtir. İnternet, mobil uygulamalar ve dijital arşivler gibi araçlar, kültürel mirasın dijital ortama aktarılmasını ve korunmasını mümkün kılmaktadır.[33]

Dijitalleşmeye birlikte teknolojinin gelişimi, veri iletimi, iletişim araçları ve biçimlerinde köklü değişimlere yol açmış,[34] bu değişimler yalnızca iletişim pratiklerini değil, toplumsal örgütlenme ve bilginin oluşum-yayılma süreçlerini de etkilemiştir. Bu bağlamda, dijital sözlükler önemli bir örnek olarak öne çıkmaktadır.[35]

Dijital dönüşüm, “dijitalizasyon” kavramıyla değişimli olarak kullanılmakta olup, dijital teknolojilerin tüm insani ve toplumsal faaliyetlere uygulanması ve bu faaliyetlere uyarlanmasını ifade etmektedir. Dijital dönüşüm, sözlük üretimi ve kullanımı alanında yenilikçi metodolojilerin uygulanmasını mümkün kılarken; interaktif platformlar, otomatik güncelleme sistemleri ve büyük veri teknikleri gibi unsurların entegrasyonu, sözlüğün hem erişilebilirliğini hem de işlevselliğini artırmaktadır.[36]

Dijital sözlükler artık sabit bilgi kaynakları olmaktan çıkıp, kullanıcının etkileşimine açık, sürekli güncellenen ve dinamik bir bilgi ağı hâline gelmektedir. Dijital teknolojilerin sözlükçülük pratiğine entegrasyonu, teorik temellere de yeni bir boyut kazandırmaktadır. Dil bilimciler ve sözlük uzmanları, dijital veri işleme yöntemlerinin ve yapay Zekâ destekli analiz tekniklerinin, geleneksel yöntemlerle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi gerektiğini öne sürmektedir. Bu yaklaşım, hem teknolojinin getirdiği pratik kolaylıkları hem de bilgi kirliliği, standartlaşma eksikliği ve dijital erişim eşitsizliği gibi yeni sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu tür sorunların akademik tartışmalarda analiz edilmesi, dijital çağın getirdiği dönüşüme yönelik stratejik yaklaşımların geliştirilmesi açısından hayati bir önem arz etmektedir.[37]

Sözcükler, dilin temel yapısal bileşenleri olarak işlev görürken, aynı zamanda toplumsal belleğin dil aracılığıyla kodlandığı anlamsal birimler niteliği taşımaktadır. Bu dilsel unsurların korunması, kuşaklararası aktarımının sağlanması ve sistematik öğretiminin gerçekleştirilebilmesi için sözlükler, başlıca referans kaynakları ve metodolojik araçlar olarak kritik bir rol üstlenmektedir. Bu bağlamda sözlükler, dilsel veri derlemesi ve kültürel süreklilik ve dil öğretimi açısından vazgeçilmez akademik kaynaklardır.[38]

Özellikle bu durum, bilgisayarlı dilbilim ve elektronik sözlükçülük günümüz teknolojilerinin çok hızla geliştiği ve yaygın olarak kullanılır hale geldiği bu günlerde daha büyük önem taşımaktadır. Bilgisayarlı dilbilimin ve elektronik sözlükçülüğün gelişmesi ve sadece veri olmaktan çıkıp işlenebilir bir duruma gelmesi/getirilmesi kaçınılmazdır.

Bir dilin zamanın ihtiyaçlarına ayak uydurması, tüm teknolojik ortamlarda verimli bir şekilde kullanılması, hem dilbilimciler hem de dili normal olarak kullananlar için faydalı olması düşünüldüğünde takip edilecek olan yolun 3 aşaması vardır.

1.Sözcük veritabanının oluşturulması (Dilin sözvarlığının yapısal, anlamsal, alansal, işlevsel ve tür veritabanının hazırlanması)

2.Dilin kurallarının algoritmalarının ve akış diyagramlarının oluşturulması

3.Programlamasının yapılması

Sözcük veritabanı oluşturulurken sözcüklerin tüm özellikleri dikkate alınmalı bu çerçevede mümkün olduğu kadar kapsamlı bir veritabanı oluşturulmalıdır.[39]

Dilin kurallarının algoritması ve akış diyagramları dile hâkim olan dilbilimcilerin ortak çalışmaları ile ortaya konmalıdır. Bir dilin söz varlığının verimli bir şekilde kullanılması ortaya konacak olan algoritmalar sayesinde olacaktır. Algoritması oluşturulmayan bir dilin sözcük veritabanının verimli olarak kullanılması mümkün olmamaktadır ve dilbilimsel açıdan da hiçbir değeri yoktur.

Sözcük veritabanı ve algoritması hazırlanan bir dil artık ihtiyaçlara cevap verebilecek bir yapıya sahip demektir. Geriye kalan tek işlem programlamadır. Programlama ise algoritmaların kodlara dökülmesi demektir. Programlama işlemi esnasında bilgisayarcılardan, programlama alanında çok iyi olan kişilerden yardım almak gerekmektedir. Ya da dile hâkim olan bir kişinin programlama bilgisini geliştirmesi gerekmektedir. Eğer bir kişi hem dili ve dilin kurallarını çok iyi bir şekilde biliyorsa ve ayrıca programlama bilgisine de sahipse ihtiyaçlar çerçevesinde istediği gibi programlar ortaya koyabilir.

Algoritmalar oluşturulurken bütünden parçaya gidilebileceği gibi parçadan bütüne de gidilebilmektedir.[40]

Bence bu adımları Türkçe’mizin âli menfaatleri açısından atmalıyız, aksi takdirde Türkçe’miz daha da ilerleme kaydedemeyeceği gibi, dün bir bilim dili olan ve sahip çıkılmadığı için bugün ölü sayılan Lâtince’nin akıbeti gibi bir akibetle karşılaşma tehlikesiyle yüz yüze olacaktır.[41]

Okunduğu gibi yazılan ya da yazıldığı gibi okunan, grameri kolay ve mantıklı, alfabesinde kafa karıştıran harfleri olmayan bir dil olduğu kadar desimal sisteme de en mantıklı uyum sağlayan dil olan Türkçe’mizin bu özelliğine şu dizilimle bir örnek verelim:

Bir, iki,… dokuz; on, on bir, on iki,…; on dokuz;… doksan, doksan bir, doksan iki,… doksan dokuz,… Bu uyumlu sayma ve dil sistemi örneğine bir eş daha bulamayız. Bu husus ABD’de son yıllarda en çok satılan Being Digital isimli kitapta teyit edilmekte ve Türkçe, uluslararası bilgisayar için en uygun dil olarak tanımlanmaktadır.[42]

Bütün bunlara ek olarak Türkçe, güçlü bir dil oluşunu borçlu olduğu eklemeli (agglutinatif) yapı sayesinde anlamı, kök + ekler ile sistemli biçimde kurulur. Bu, programlamadaki fonksiyonlar, nesneler, durumlar (state), zincirleme işlemler mantığıyla çok uyumludur.

Bir örnek verecek olursak “hesapla + -tır + -ıl + -abil + -ecek” şeklindeki bu yapı, bir DSL (domain-specific language) için olağanüstü temiz bir semantik sunar.

Bundan ötürü de istense Türkçe ile nice başarılı programlama dilleri var edilebilir.

Öte yandan hayati denebilecek özelliği yazılımcının bir algoritmayı ifade etmek amacıyla, bir bilgisayara ne yapmasını istediğini anlatmasının tektipleştirilmiş yolu olması olan programlama dili, yazılımcının bilgisayara hangi veri üzerinde işlem yapacağını, verinin nasıl depolanıp iletileceğini, hangi koşullarda hangi işlemlerin yapılacağını tam olarak anlatmasını sağlar. Bir başka deyişle programlama dillerini günlük hayatta kullandığımız dillere benzetmekte mümkündür. Tek farkı programlama dillerini makinelere belli iş parçacıklarını yaptırmak için kullanıyor olmamızdır. Programlama dilleri, programlamaya belli yaklaşımları ifade ederler. Programlama dilleri de günümüzdeki birçok dil gibi birbirinden etkilenmek sureti ile gelişimini sürdürmektedir.

Her yeni programlama dili bazen devrim niteliğinde bazen de ilerleme anlamında yepyeni özellikler getirmiş, karmaşık olan yazılım geliştirme projelerinin yine karmaşık olan programlama faaliyetlerini daha basit ve üretken yapma konusunda iddialara sahip olmuşlardır.

Şu ana kadar 2500’den fazla programlama dili yapılmıştır.[43]

Bu arada algoritma demişken şu hususa değinmeden geçmek olmayacaktır:

Dijital Çağın Yeni Dili: Algoritmaların Hâkimiyeti

21. yüzyılın dili artık yalnızca söz değildir; veridir.

Sözcükler yalnızca anlam taşımıyor, aynı zamanda algoritmaların gıdası hâline geliyor.

Her kelime, her cümle bir veri setinin parçası olarak işleniyor; dijital zekâ, bu verilerden anlam üretmeyi öğreniyor.[44]

Dijital zekânın doğal dil işleme ve örüntü tanıma yeteneklerindeki bu devasa sıçrama, büyük veri ekosistemlerinin yalnızca teorik düzlemde değil, endüstriyel operasyonların merkezinde de konumlanmasına yol açmıştır. Algoritmik öğrenme süreçleri, ham veriyi stratejik birer çıktıya dönüştürürken; bu kapasite, yüksek hassasiyet gerektiren dinamik altyapıların optimizasyonunda temel bir kaldıraç görevi görmektedir. Veri odaklı bu dönüşüm, hesaplamalı gücün fiziksel dünyayla entegrasyonunu hızlandırarak otomasyonun sınırlarını genişletmektedir.

Öte yandan bugün hayatımızın her alanında olduğu gibi elektrik güç sistemlerinde de yapay zekânın yeri oldukça kritik bir vaziyete sahiptir. Zira yapay zekâ, enerji sistemlerinde köklü bir dönüşüm sağlayarak sürdürülebilirlik, verimlilik ve esneklik açısından kritik katkılar sunmaktadır. YZ, enerji arz-talep dengesini optimize edip yenilenebilir enerji kaynaklarının entegrasyonu ve depolama yönetimini iyileştirerek şebekeleri daha istikrarlı hale getirmekte, aynı zamanda karbon ayak izini azaltarak çevresel sürdürülebilirliği desteklemektedir. Dijitalleşen enerji altyapılarıyla birlikte artan siber güvenlik riskleri, YZ destekli güvenlik çözümleriyle minimize edilmekte ve otonom enerji yönetimi sayesinde operasyonel maliyetler düşürülmektedir.[45]

Yapay zekânın enerji üretimi, iletimi ve dağıtımında sağladığı çözümler, özellikle otonom elektrikli araçlar, akıllı şebekeler ve dijital ikiz teknolojileri ekseninde incelenmektedir. Enerji talep tahminleri ve arz yönetiminde optimizasyon sağlayan YZ, aynı zamanda otonom sistemler aracılığıyla enerji kesintileri ve arızaların önceden tespit edilip giderilmesine olanak tanır. Bu bağlamda, akıllı şebekelerin ve yenilenebilir enerji kaynaklarının entegrasyonunun güçlendirilmesi ile enerji güvenliği, sürdürülebilirlik ve kesintisiz enerji temini amaçlanmaktadır.

Enerji sistemlerinin dijitalleşmesi, IoT (Nesnelerin Interneti) ve Enerji İletiminde Haberleşme (PLC) teknolojileri ile hız kazanmaktadır. Bu sistemler, enerji dağıtımında daha hızlı veri iletimi sağlayarak şebekeler arasındaki iletişim ve yönetimi optimize etmektedir. Aynı zamanda V2G (Vehicle-to-Grid) teknolojisi, elektrikli araçların enerji şebekesi ile çift yönlü etkileşim kurmasına olanak tanımaktadır; bu da enerji talep dengesizliklerinin giderilmesi ve şebeke esnekliğinin arttırılması için kritik bir gelişmedir. Kendi kendine onaran iletim sistemleri gibi otonom çözümler, arızaların hızlı bir şekilde çözülmesiyle enerji güvenliğini pekiştirmekte, dijital ikiz teknolojisi ise sanal simülasyonlar aracılığıyla gerçek zamanlı performans iyileştirmeleri sunmaktadır.[46]

Yapay zekânın enerji verimliliğini artırmadaki rolü özellikle önemlidir. Makine öğrenimi algoritmaları, hava koşulları, doluluk kalıpları ve enerji fiyatları gibi değişkenlere uyum sağlayarak enerji tüketimini optimize edebilir ve bu da önemli maliyet tasarrufları ve çevresel faydalar sağlayabilir.[47]

Yapay zekânın yenilenebilir enerji yönetimindeki uygulaması, güneş ve rüzgâr enerjisi gibi kaynakların içsel kesintililiğinin üstesinden gelmek için çok önemlidir. Yapay zekâ, makine öğrenimi tekniklerini kullanarak tahmin doğruluğunu artırabilir ve yenilenebilir enerji sistemlerinin verimliliğini en üst düzeye çıkarmak için gerekli olan şebeke operasyonlarını optimize edebilir.[48]

Yapay zekânın akıllı şebeke teknolojilerine entegrasyonu, enerji dağıtımı ve tüketiminin yönetimini daha da destekleyerek daha duyarlı ve verimli bir enerji altyapısının oluşturulmasını kolaylaştırır.[49]

Ancak, yapay zekâ sistemlerinin kendilerinin çalıştırılmasıyla ilişkili enerji tüketimini kabul etmek önemlidir. Makine öğrenimi algoritmalarının, özellikle veri merkezlerindeki hesaplama talepleri önemli olabilir ve bu da yapay zekâ teknolojilerinin genel enerji ayak iziyle ilgili endişelere yol açabilir.[50]

Araştırmalar, yapay zekânın çeşitli uygulamalarda enerji verimliliğini önemli ölçüde artırabilmesine rağmen, yapay zekâ modellerini eğitmek ve dağıtmak için gereken enerjinin, faydaların maliyetlerden daha ağır bastığından emin olmak için dikkatlice yönetilmesi gerektiğini göstermektedir.[51]

Bugün bilim ve teknoloji mucitler çağında olduğundan çok daha farklı bir biçimde gelişmektedir. Bireysel atılımların yerini bilim adamları ve mühendislerin çalıştığı büyük ölçekli örgütler almıştır. Çağımızın önemli bir sorunu bilim ve teknolojide verilen uğraşları, kapitalist tekellerin çıkarları yerine toplumların gerçek çıkarlarına yararlı olabilecek bir biçimde yönlendirmektir. Bu sorunun çözümü teknik bir çerçeveyi aşan ve tüm siyasal boyutları ile ele alınması gereken bir uğraştan geçmektedir. Bu uğraşta teknokratların da önemli bir sorumluluk taşıdığına inanmaktayız.[52]

Sonuç

Elektrik, insanlık tarihinin en önemli bilimsel ve teknolojik dönüşüm unsurlarından biri olarak, uygarlığın gelişim sürecinde belirleyici bir rol üstlenmiştir. Antik Çağ’da elektrikli balıkların gözlemlenmesi ve kehribarın sürtünme sonucu küçük cisimleri çekmesi gibi doğa olaylarıyla başlayan merak süreci; William Gilbert, Benjamin Franklin, Alessandro Volta, Michael Faraday, André Ampère, Nikola Tesla ve daha birçok bilim insanının katkılarıyla sistematik bir bilim dalına dönüşmüştür. Böylece elektrik, yalnızca doğada gözlemlenen gizemli bir olgu olmaktan çıkarak modern dünyanın temel enerji kaynağı hâline gelmiştir.

Sanayi Devrimi ile birlikte üretim mekanizmalarının dönüşümünde merkezi bir konuma yerleşen elektrik, zaman içerisinde ulaşım, iletişim, sağlık, eğitim, savunma ve bilişim teknolojileri gibi alanların tamamını etkileyerek küresel ölçekte büyük bir toplumsal dönüşüm yaratmıştır. Özellikle alternatif akım sistemlerinin yaygınlaşması, elektriğin uzun mesafelere güvenli ve ekonomik biçimde taşınmasını mümkün kılmış; bu gelişme modern şehirlerin, sanayinin ve dijital altyapının kurulmasının önünü açmıştır. 20. ve 21. yüzyıllarda dijitalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte elektrik, artık yalnızca makineleri çalıştıran bir enerji kaynağı değil; veri merkezlerini, internet ağlarını, yapay zekâ sistemlerini, akıllı şehirleri ve küresel iletişim ağlarını ayakta tutan stratejik bir güç unsuru hâline gelmiştir.

Çalışmada görüldüğü üzere, günümüz dünyasında enerji üretim kapasitesi ile teknolojik gelişmişlik arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Elektrik tüketimi, ülkelerin ekonomik gücünü, sanayi kapasitesini ve dijital dönüşüm seviyesini belirleyen temel göstergelerden biri hâline gelmiştir. Bu nedenle enerji güvenliği, yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda siyasi, stratejik ve toplumsal bir mesele olarak değerlendirilmektedir. Yenilenebilir enerji kaynaklarının yaygınlaştırılması, enerji verimliliğinin artırılması ve sürdürülebilir kalkınma politikalarının güçlendirilmesi, geleceğin enerji uygarlığının temel dinamiklerini oluşturmaktadır.

Öte yandan yapay zekâ destekli akıllı enerji sistemleri, enerji üretimi ve dağıtımında yeni bir dönemin kapılarını aralamaktadır. Yapay zekâ; enerji talep tahmini, akıllı şebeke yönetimi, yenilenebilir enerji optimizasyonu, otonom enerji sistemleri ve enerji verimliliği gibi alanlarda önemli katkılar sunmaktadır. Ancak bu süreç, veri merkezleri ve yüksek işlem gücü gerektiren sistemlerin artan enerji tüketimi nedeniyle yeni çevresel ve ekonomik sorunları da beraberinde getirmektedir. Dolayısıyla geleceğin enerji politikalarının yalnızca teknolojik ilerlemeyi değil; çevresel sürdürülebilirliği, kaynak verimliliğini ve etik sorumlulukları da dikkate alması gerekmektedir.

Sonuç olarak elektrik, insanlığın doğayı anlama çabasının bir ürünü olarak ortaya çıkmış; zaman içerisinde bilimsel ilerlemenin, sanayi toplumunun, dijitalleşmenin ve yapay zekâ çağının temel taşı hâline gelmiştir. Bugün insanlık, elektriğin sağladığı imkânlarla yeni bir uygarlık düzeyi inşa etmektedir. Gelecekte ise enerji teknolojileri ile yapay zekânın birleşimi, yalnızca teknolojik gelişmeleri değil; ekonomik düzeni, toplumsal yaşamı ve insanlığın medeniyet anlayışını da yeniden şekillendirecektir. Bu nedenle elektrik, yalnızca teknik bir enerji kaynağı değil; geçmişten geleceğe uzanan uygarlık tarihinin en stratejik unsurlarından biri olarak değerlendirilmelidir.

Kaynakça:

Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zekâ, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zekâ, erişim tarihi: 12.04.2026

Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025

Altay Ünaltay, Enerji Bağımsızlığına Giden Yol, Kırmızılar, 16 Haziran 2025, https://www.kirmizilar.com/enerji-bagimsizligina-giden-yol/, erişim tarihi: 16.04.2026

Elektrikli yılan balığı nasıl elektrikli oldu?, Bio Medya, 4 Ağustos 2022, https://biomedya.com/elektrikli-yilan-baligi-nasil-elektrikli-oldu, erişim tarihi: 04.05.2026

Elektrik Nedir? Elektriğin Tarihçesi, Green Energy, https://greenenerji.com.tr/akademi/elektrik-nedir-elektrigin-tarihcesi, erişim tarihi: 10.05.2026

Erdoğan Boz, Çevrimiçi Genel Sözlüklerde Tanım. Dilbilim(34), 2020

Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

Hilmi Hacısalihoğlu, “Bilim Dili Türkçe Yazım Dili Türkçe”, Ajans04, https://www.ajans04.net/biyografigoster.php?id=3549, Erişim Tarihi: 23.04.2026

İbrahim Kılıç, Programlama Dillerinin Kökeni, 6 Aralık 2011, https://mctibrahimkilic.blogspot.com/2011/12/programlama-dillerinin-tarihi.html, Erişim Tarihi: 19.04.2026

Jan Van Dijk, Ağ toplumu, Kafka Epsilon Yayıncılık, İstanbul, 2018

Kemal İnan, Bilim ve Teknolojide Devrimler Yaratan Bir Olay: Elektrik, Tarih Boyunca Elektrik, TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası, İstanbul, Temmuz-Ağustos 1978, Sayı 259-260

Kemal Sezen ve Arzu Eren Şenaras, Dijitizasyon, dijitalizasyon, dijital dönüşüm kavramları ve tarihsel bir bakış, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51, 2022

Kerim Sarıgül, Türkçenin Algoritmalarının Oluşturulması, 19 Aralık 2017, https://kerimsarigul.com/bilgisayarli-dilbilim/t%C3%BCrk%C3%A7enin-algoritmalar%C4%B1n%C4%B1n-olu%C5%9Fturulmas%C4%B1, Erişim Tarihi: 23.04.2026

Lev Manovich, The language of new media. Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology, 2001; akt. Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025

Mehmet Halit Atlı, Bilgisayar sözlükçülüğü çağı ve sorunları, Rumeli Dil Ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi(28), 2022, https://doi.org/10.29000/rumelide.1132575, erişim tarihi: 06.05.2026

Necmi Emel Dilmen, Dijitalleşme: İletişimde Yeni Bir Çağ, Say Yayınları, İstanbul, 2007

Nevzat ONAT. Türkiye’de Yenilenebilir Kaynaklardan Elektrik Enerjisi Üretimi: Mevcut Durum ve Gelecek Beklentileri. no. 1, Akıllı Ulaşım Sistemleri ve Uygulamaları Dergisi, 2018

Rıdvan Yücel ve Bilal Arık, Bir dijital kültür örneği olarak katılımcı sözlükler ve Türkiye’deki görünümleri, Uluslararası Medya ve İletişim Araştırmaları Hakemli Dergisi, 3(2), 2020

Sinem Kunt, Dijitalleşme çağında kültürel mirası yeniden yorumlamak, Kültürel Miras Araştırmaları, 4(2), 2023

Tahir Çetin Akıncı, Yapay Zekâ Destekli Akıllı Elektrik Güç Sistemleri: Geleceğin Enerji Çözümleri, İTÜ Vakfı, 7 Nisan 2025, https://www.ituvakif.org.tr/yapay-zekâ-destekli-akilli-elektrik-guc-sistemleri-gelecegin-enerji-cozumleri, erişim tarihi: 07.05.2026

Tülay Turan, Gökhan Turan, İbrahim Kırbaş, Yapay zekânın çevresel ayak izi: Enerji, su ve elektronik atık üzerine çok yönlü bir analiz, Uluslararası Mühendislik, Tasarım ve Teknoloji Dergisi, 2025, 7(2)

Uğur Utkan, Buzul Çağından Yapay Zekâya Programlama Dilinin Tarihçesi ve Perde Gerisindeki Türkçe Hakikati, Kırmızılar, 22 Şubat 2026, https://www.kirmizilar.com/buzul-cagindan-yapay-zekâya-programlama-dilinin-tarihcesi-ve-perde-gerisindeki-turkce-hakikati/, erişim tarihi: 22.04.2026

Uğur Utkan, Yaşamımızın bel kemiği olan elektriğin tarihçesi, Flash İstanbul, 22 Kasım 2025, https://www.flashistanbul.com.tr/yazarlar/ugur-utkan/yasamimizin-bel-kemigi-olan-elektrigin-tarihcesi/6898/, erişim tarihi: 22.04.2026

Yaşar Kaba, Buzul Çağından Yapay Zekâya Anadolu’dan Dünyaya Bellek ve Dil Türkçenin Sessiz Çığlığı, Seri-2, Buzul Çağından Yapay Zekâya, Ulu Medya Basın Yayın, İstanbul, 2025

Yenilenebilir Enerji Kaynakları Türleri ve Avantajları, Aydem Enerji, 11 Temmuz 2024, https://www.aydemenerji.com.tr/blog/185/yenilenebilir-enerji-kaynaklari-turleri-ve-avantajlari/, erişim tarihi: 11.04.2026

Dipnotlar:

[1] Uğur Utkan, Yaşamımızın bel kemiği olan elektriğin tarihçesi, Flash İstanbul, 22 Kasım 2025, https://www.flashistanbul.com.tr/yazarlar/ugur-utkan/yasamimizin-bel-kemigi-olan-elektrigin-tarihcesi/6898/, erişim tarihi: 22.04.2026

[2] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[3] Uğur Utkan, Yaşamımızın bel kemiği olan elektriğin tarihçesi, Flash İstanbul, 22 Kasım 2025, https://www.flashistanbul.com.tr/yazarlar/ugur-utkan/yasamimizin-bel-kemigi-olan-elektrigin-tarihcesi/6898/, erişim tarihi: 22.04.2026

[4] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[5] Uğur Utkan, Yaşamımızın bel kemiği olan elektriğin tarihçesi, Flash İstanbul, 22 Kasım 2025, https://www.flashistanbul.com.tr/yazarlar/ugur-utkan/yasamimizin-bel-kemigi-olan-elektrigin-tarihcesi/6898/, erişim tarihi: 22.04.2026

[6] Elektrikli yılan balığı nasıl elektrikli oldu?, Bio Medya, 4 Ağustos 2022, https://biomedya.com/elektrikli-yilan-baligi-nasil-elektrikli-oldu, erişim tarihi: 04.05.2026

[7] Elektrikli yılan balığı nasıl elektrikli oldu?, Bio Medya, 4 Ağustos 2022, https://biomedya.com/elektrikli-yilan-baligi-nasil-elektrikli-oldu, erişim tarihi: 04.05.2026

[8] Elektrikli yılan balığı nasıl elektrikli oldu?, Bio Medya, 4 Ağustos 2022, https://biomedya.com/elektrikli-yilan-baligi-nasil-elektrikli-oldu, erişim tarihi: 04.05.2026

[9] Uğur Utkan, Yaşamımızın bel kemiği olan elektriğin tarihçesi, Flash İstanbul, 22 Kasım 2025, https://www.flashistanbul.com.tr/yazarlar/ugur-utkan/yasamimizin-bel-kemigi-olan-elektrigin-tarihcesi/6898/, erişim tarihi: 22.04.2026

[10] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[11] Uğur Utkan, Yaşamımızın bel kemiği olan elektriğin tarihçesi, Flash İstanbul, 22 Kasım 2025, https://www.flashistanbul.com.tr/yazarlar/ugur-utkan/yasamimizin-bel-kemigi-olan-elektrigin-tarihcesi/6898/, erişim tarihi: 22.04.2026

[12] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[13] Uğur Utkan, Yaşamımızın bel kemiği olan elektriğin tarihçesi, Flash İstanbul, 22 Kasım 2025, https://www.flashistanbul.com.tr/yazarlar/ugur-utkan/yasamimizin-bel-kemigi-olan-elektrigin-tarihcesi/6898/, erişim tarihi: 22.04.2026

[14] Altay Ünaltay, Enerji Bağımsızlığına Giden Yol, Kırmızılar, 16 Haziran 2025, https://www.kirmizilar.com/enerji-bagimsizligina-giden-yol/, erişim tarihi: 16.04.2026

[15] Altay Ünaltay, Enerji Bağımsızlığına Giden Yol, Kırmızılar, 16 Haziran 2025, https://www.kirmizilar.com/enerji-bagimsizligina-giden-yol/, erişim tarihi: 16.04.2026

[16] Bruntland GH., Our common future: the World Commission on Environmentand Development, Oxford Univers Press; 1987; akt. Nevzat ONAT. Türkiye’de Yenilenebilir Kaynaklardan Elektrik Enerjisi Üretimi: Mevcut Durum ve Gelecek Beklentileri. no. 1, Akıllı Ulaşım Sistemleri ve Uygulamaları Dergisi, 2018, sf. 8–15

[17] Yenilenebilir Enerji Kaynakları Türleri ve Avantajları, Aydem Enerji, 11 Temmuz 2024, https://www.aydemenerji.com.tr/blog/185/yenilenebilir-enerji-kaynaklari-turleri-ve-avantajlari/, erişim tarihi: 11.04.2026

[18] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[19] Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

[20] Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

[21] Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

[22] Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

[23] Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

[24] Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

[25] Fatma Nur İnakçı, Nikola Tesla: Zamanının Ötesinde Bir Deha, Evrim Ağacı, 5 Ekim 2024, https://evrimagaci.org/blog/nikola-tesla-zamaninin-otesinde-bir-deha-18708, erişim tarihi: 05.05.2026

[26] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[27] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[28] Elektrik Nedir? Elektriğin Tarihçesi, Green Energy, https://greenenerji.com.tr/akademi/elektrik-nedir-elektrigin-tarihcesi, erişim tarihi: 10.05.2026

[29] Ahmet Sarı, Nicola TESLA, Elektrik Uygarlıklar Yapay Zeka, Habere Güven, 12 Kasım 2023, https://www.habereguven.com/nicola-tesla-elektrik-uygarliklar-yapay-zeka, erişim tarihi: 12.04.2026

[30] Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025, sf. 145

[31] Necmi Emel Dilmen, Dijitalleşme: İletişimde Yeni Bir Çağ, Say Yayınları, İstanbul, 2007, sf. 114; akt. Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025, sf. 145

[32] Lev Manovich, The language of new media. Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology, 2001, sf. 27-48; akt. Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025, sf. 148

[33] Sinem Kunt, Dijitalleşme çağında kültürel mirası yeniden yorumlamak, Kültürel Miras Araştırmaları, 4(2), 2023, sf. 50; akt. Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025, sf. 148

[34] Jan Van Dijk, Ağ toplumu, Kafka Epsilon Yayıncılık, İstanbul, 2018, sf. 78; akt. Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025, sf. 148

[35] Rıdvan Yücel ve Bilal Arık, Bir dijital kültür örneği olarak katılımcı sözlükler ve Türkiye’deki görünümleri, Uluslararası Medya ve İletişim Araştırmaları Hakemli Dergisi, 3(2), 2020, sf. 158

[36] Kemal Sezen ve Arzu Eren Şenaras, Dijitizasyon, dijitalizasyon, dijital dönüşüm kavramları ve tarihsel bir bakış, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51, 2022, sf. 55

[37] Ali KOÇ, “Türk Sözlükçülük Geleneğinde Dijital Dönüşüm”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (40), 2025, sf. 148

[38] Mehmet Halit Atlı, Bilgisayar sözlükçülüğü çağı ve sorunları, Rumeli Dil Ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi(28), 2022, sf. 383, https://doi.org/10.29000/rumelide.1132575, erişim tarihi: 06.05.2026; Erdoğan Boz, Çevrimiçi Genel Sözlüklerde Tanım. Dilbilim(34), 2020, sf. 2

[39] Uğur Utkan, Buzul Çağından Yapay Zekaya Programlama Dilinin Tarihçesi ve Perde Gerisindeki Türkçe Hakikati, Kırmızılar, 22 Şubat 2026, https://www.kirmizilar.com/buzul-cagindan-yapay-zekaya-programlama-dilinin-tarihcesi-ve-perde-gerisindeki-turkce-hakikati/, erişim tarihi: 22.04.2026

[40] Kerim Sarıgül, Türkçenin Algoritmalarının Oluşturulması, 19 Aralık 2017, https://kerimsarigul.com/bilgisayarli-dilbilim/t%C3%BCrk%C3%A7enin-algoritmalar%C4%B1n%C4%B1n-olu%C5%9Fturulmas%C4%B1, Erişim Tarihi: 23.04.2026

[41] Uğur Utkan, Buzul Çağından Yapay Zekaya Programlama Dilinin Tarihçesi ve Perde Gerisindeki Türkçe Hakikati, Kırmızılar, 22 Şubat 2026, https://www.kirmizilar.com/buzul-cagindan-yapay-zekaya-programlama-dilinin-tarihcesi-ve-perde-gerisindeki-turkce-hakikati/, erişim tarihi: 22.04.2026

[42] Hilmi Hacısalihoğlu, “Bilim Dili Türkçe Yazım Dili Türkçe”, Ajans04, https://www.ajans04.net/biyografigoster.php?id=3549, Erişim Tarihi: 23.04.2026

[43] İbrahim Kılıç, Programlama Dillerinin Kökeni, 6 Aralık 2011, https://mctibrahimkilic.blogspot.com/2011/12/programlama-dillerinin-tarihi.html, Erişim Tarihi: 19.04.2026

[44] Yaşar Kaba, Buzul Çağından Yapay Zekâya Anadolu’dan Dünyaya Bellek ve Dil Türkçenin Sessiz Çığlığı, Seri-2, Buzul Çağından Yapay Zekâya, Ulu Medya Basın Yayın, İstanbul, 2025, sf. 35

[45] Tahir Çetin Akıncı, Yapay Zekâ Destekli Akıllı Elektrik Güç Sistemleri: Geleceğin Enerji Çözümleri, İTÜ Vakfı, 7 Nisan 2025, https://www.ituvakif.org.tr/yapay-zeka-destekli-akilli-elektrik-guc-sistemleri-gelecegin-enerji-cozumleri, erişim tarihi: 07.05.2026

[46] Tahir Çetin Akıncı, Yapay Zekâ Destekli Akıllı Elektrik Güç Sistemleri: Geleceğin Enerji Çözümleri, İTÜ Vakfı, 7 Nisan 2025, https://www.ituvakif.org.tr/yapay-zeka-destekli-akilli-elektrik-guc-sistemleri-gelecegin-enerji-cozumleri, erişim tarihi: 07.05.2026

[47] Olatunde, T. M., Okwandu, A. C., Akande, D. O., Sikhakhane, Z. Q. (2024). Reviewing the role of artificial intelligence in energy efficiency optimization. Engineering Science Technology Journal, 5(4), 1243–1256. https://doi.org/10.51594/estj.v5i4.1015, erişim tarihi: 06.05.2026; Adewumi, A., Okoli, C. E., Usman, F. O., Olu-Lawal, K. A., Soyombo, O. T. (2024). Reviewing the impact of AI on renewable energy efficiency and management. International Journal of Science and Research Archive, 11(1), 1518–1527. https://doi.org/10.30574/ijsra.2024.11.1.0245, erişim tarihi: 06.05.2026; akt. Tülay Turan, Gökhan Turan, İbrahim Kırbaş, Yapay zekanın çevresel ayak izi: Enerji, su ve elektronik atık üzerine çok yönlü bir analiz, Uluslararası Mühendislik, Tasarım ve Teknoloji Dergisi, 2025, 7(2), sf. 80

[48] Hassan, Q., Sameen, A., Salman, H., Al-Jiboory, A., Jaszczur, M. (2023). The role of renewable energy and artificial intelligence towards environmental sustainability and net zero, https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-2970234/v1, erişim tarihi: 06.05.2026; akt. Tülay Turan, Gökhan Turan, İbrahim Kırbaş, Yapay zekanın çevresel ayak izi: Enerji, su ve elektronik atık üzerine çok yönlü bir analiz, Uluslararası Mühendislik, Tasarım ve Teknoloji Dergisi, 2025, 7(2), sf. 80

[49] Ali, S., Choi, B. (2020). State-of-the-art artificial intelligence techniques for distributed smart grids: a review. Electronics, 9(6), 1030, https://doi.org/10.3390/electronics9061030, erişim tarihi: 06.05.2026; Șerban, A., Lytras, M. (2020). Artificial intelligence for smart renewable energy sector in Europe—smart energy infrastructures for next generation smart cities. IEEE Access, 8, 77364–77377. https://doi.org/10.1109/access.2020.2990123, erişim tarihi: 06.05.2026; akt. Tülay Turan, Gökhan Turan, İbrahim Kırbaş, Yapay zekanın çevresel ayak izi: Enerji, su ve elektronik atık üzerine çok yönlü bir analiz, Uluslararası Mühendislik, Tasarım ve Teknoloji Dergisi, 2025, 7(2), sf. 80

[50] Biglari, A., Tang, W. (2023). A review of embedded machine learning based on hardware, application, and sensing scheme. Sensors, 23(4), 2131. https://doi.org/10.3390/s23042131, erişim tarihi: 06.05.2026; Kumar, R., Khatri, S., Diván, M. (2022). Optimization of power consumption in data centers using machine learning based approaches: a review. International Journal of Electrical and Computer Engineering (Ijece), 12(3), 3192. https://doi.org/10.11591/ijece.v12i3.pp3192-3203, erişim tarihi: 06.05.2026; akt. Tülay Turan, Gökhan Turan, İbrahim Kırbaş, Yapay zekanın çevresel ayak izi: Enerji, su ve elektronik atık üzerine çok yönlü bir analiz, Uluslararası Mühendislik, Tasarım ve Teknoloji Dergisi, 2025, 7(2), sf. 80

[51] Liu, J., Yu, Q., Y, Y., Yang, Z. (2022). Can artificial intelligence improve the energy efficiency of manufacturing companies? Evidence from China. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(4), 2091. https://doi.org/10.3390/ijerph19042091, erişim tarihi: 06.05.2026; akt. Tülay Turan, Gökhan Turan, İbrahim Kırbaş, Yapay zekanın çevresel ayak izi: Enerji, su ve elektronik atık üzerine çok yönlü bir analiz, Uluslararası Mühendislik, Tasarım ve Teknoloji Dergisi, 2025, 7(2), sf. 80

[52] Kemal İnan, Bilim ve Teknolojide Devrimler Yaratan Bir Olay: Elektrik, Tarih Boyunca Elektrik, TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası, İstanbul, Temmuz-Ağustos 1978, Sayı 259-260, sf. 263