Prof.Dr. Gıyasettin DEMİRHAN
Sparrow ve Flenady’nin (2025) makalesinin özeti ve değerlendirmesi
Ana fikir Sparrow ve Flenady, üretken yapay zekânın yükseköğretimde devrim yaratacağı yönündeki coşkuyu yersiz buluyor. Onlara göre üniversitenin görevi yalnızca içerik aktarmak değil, düşünebilen, gerekçe sunabilen ve bilgiye karşı sorumluluk üstlenen insanlar yetiştirmektir. Yapay zekâ bu sürecin insani, toplumsal ve etik boyutlarının yerini alamaz. Üstelik “öğretmeni desteklemek” amacıyla eğitime girse bile, ekonomik baskılar altında zamanla öğretmenin yerini alma eğilimi gösterir. Yazarların çözüm önerisi bu nedenle yapay zekâya değil, insana yatırım yapmaktır: daha küçük sınıflar ve alanına tutkuyla bağlı öğretim elemanları.
Temel argümanlar
- Yapay zekâ çıktıları “bullshit”tir, hatta anlamsızdır. Frankfurt’un kavramıyla söylersek, yapay zekâ ürettiği ifadelerin doğruluğuna ilişkin insani bir bağlılık ya da sorumluluk taşımaz. Çıktıları doğru olabilir ve geçmişteki güvenilir performansı nedeniyle kanıt değeri taşıyabilir. Ancak ahlaki bir fail olmadığı için tanıklık edemez, söylediklerinin arkasında duramaz. Yazarlar, Brandom’un çıkarımcı anlam kuramından hareketle bir adım daha ileri gider: Anlam, sözcüklerin bağlandığı çıkarımlardan ve eylem yükümlülüklerinden doğar. Dolayısıyla onlara göre, eylemde bulunamayan ve normatif yükümlülük üstlenemeyen bir sistemin ürettiği cümleler kesin anlamıyla kavramsal içerikten yoksundur.
- “Yardımcı yapay zekâ” bir Truva atıdır. Yazarlar, otomasyon yanlılığının çoğunlukla doğru çalışan sistemlerin insan denetiminden hızla çıkmasına yol açabileceğini belirtir. Teknoloji bazı işleri kolaylaştırırken yeni görevler ve ek iş yükleri de doğurabilir. Bir işin makinelerle yapılması insan emeğinden ucuz hâle geldiğinde ise otomasyon, insan emeğinin yerini alma eğilimi gösterir. Kalabalık sınıflar, güvencesiz akademik istihdam ve standartlaşmış ölçme-değerlendirme bu dönüşüme zaten zemin hazırlamıştır. Sonunda makinelerin, yine makinelerin yazdığı ödevleri notlandırdığı bir üniversite ortaya çıkabilir.
- Eğitim otomasyona direnir. Bunun üç nedeni vardır:
- Bilmek, nasıl yapılacağını öğrenmekten ayrı değildir. Ryle’ın ayrımıyla, olgusal bilgi edinmek (“knowing that”) büyük ölçüde becerilere (“knowing how”) dayanır. Beceriler ise gözlem, bizzat uygulama ve uzmandan alınan geri bildirimle kazanılır. Yazmak da yalnızca düşünceyi aktarmak değil, aynı zamanda onu keşfetmektir. Yazmayı yapay zekâya bırakan öğrenci düşünmeyi öğrenmekte zorlanır; yapay zekâyı denetleyecek yetkinliği de kazanamaz.
- Öğretmen entelektüel bir rol modeldir. İyi bir öğretmen, bir disiplinin nasıl yaşandığını gösterir: dürüstlüğüyle, merakıyla ve hakikate bağlılığıyla (Gaita, Biesta). Yapay zekâ kusursuz içerik üretse bile öğrenciye bir konuyu neden önemsemesi gerektiğini öğretemez.
- Eğitim toplumsal bir süreçtir. Öğrenci, düşünceleri başkaları tarafından ciddiye alındığında entelektüel bir özne olarak tanınır (Hegel’in tanınma kavramı). Kimsenin öğrencinin emeğini ciddiye almadığı bir sistemde, öğrencinin de kendi düşüncesini ciddiye alması beklenemez.
İtirazlara yanıtlar Kitapların sözlerinin arkasında duran yazarları vardır; yapay zekânın ise yalnızca tasarımcıları. Erişim ve kişiselleştirme gerçek avantajlardır; ne var ki, yapay zekâ eğitime erişimi genişletirken daha düşük nitelikli bir eğitimin yaygınlaşmasına da yol açabilir. Üstelik açık erişimli kitaplar gibi düşük teknolojili seçenekler de mevcuttur. Yapay zekâ kullanımı elbette öğretilmelidir; ancak yazarlara göre bu eğitim, tıpkı kütüphane kullanımı gibi ayrı çalışma becerileri derslerinde verilmelidir. Mevcut üniversitelerin kusurları ise standartları düşürmeye değil, eğitime daha fazla yatırım yapmaya gerekçe olmalıdır.
Sonuç Yazarların önerisi nettir: daha küçük sınıflar, tutkulu öğretim elemanları, öğrencilerle daha fazla yüz yüze tartışma ve gözetim altında yapılan değerlendirmeler. Toplumların geleceği yalnızca akıllı makinelere değil, düşünmeyi öğrenmiş insanlara bağlıdır.
Değerlendirme: Makale, deneysel bulgulardan çok eğitim felsefesine, epistemolojiye ve otomasyonun toplumsal sonuçlarına dayanan eleştirel bir incelemedir. Özellikle yapay zekâ çıktılarının anlamsız olduğu iddiası, belirli bir felsefi yaklaşıma dayandığı için tartışmaya açıktır.
——————————————
Kaynak:
https://www.akademikakil.com/ici-bos-universiteler-otomatiklestirilmis-egitimin-gelecegi/gdemirhan/
