Alfabeyi meydana getiren harfler, bilindiği üzere, seslerin işaretleridir. Fakat başlangıçta seslerin işaretleri yoktu. Görüntülerin işaretleri vardı. Sesler görünmezler, yalnızca işitiriz. Demek ki başlangıçta işittiklerimizin değil, gördüklerimizin işaretlerini çizmiştik. Bugünkü modern alfabelerdeki harflere baktığımızda anlam veremeyiz. B sesine neden B işaretini uygun bulduğumuzu kavramakta zorlanırız. Bunun niye böyle olduğunu bize ancak meraklılar ve konunun uzmanları söyleyebilir. B sesi ağzımızdan B şeklinde çıkmıyor. Gelgelelim B sesini çıkartırken dudaklarımız büzüleceği için B işaretinin büzülme hareketiyle ilintili bulunduğu yönünde bir tahmin yürütebiliriz. Fakat bunu gündelik hayatın içerisinde hepimiz düşünemeyiz. Konunun uzmanlarının yanı sıra amatör meraklılar böyle şeylere dikkat kesilirler. O sesini çıkartırken dudaklarımız yuvarlaklaşıyor. Şu halde dudaklarımızın yuvarlaklaşması ile O sesini karşılayan O işareti arasında bağıntı kurabiliriz. Ne var ki alfabelerde gördüğümüz her işaretin dudak hareketleriyle ilgisini kuramıyoruz. T sesini çıkartırken dudaklarımız T biçimini almıyor. Demek ki alfabelerdeki her işaret dudak hareketlerine yaslanmıyor. Göktürk alfabesinde EB sesini karşılayan işaret çadır veya ev biçimindedir. Eski Türkçede EB sözcüğü EV demektir. Buradan anlıyoruz ki atalarımız görüntüleri işaretlere dökmeye ihtiyaç duyduklarında pratik davranmışlar, EV sözcüğünü rastgele bir işaretle göstermemişler, evin görüntüsünü esas tutarak ve haliyle eve benzeyen bir işaret çizmişlerdir. (Burada ev ile çadır arasında fark gözetmiyoruz çünkü konar-göçer atalarımız çadır dendiğinde evi, ev dendiğinde çadırı anlıyorlardı. Sonuçta ikisi de yuvadır.) Basit çizimlerle başlayan alfabe hikâyesi tekâmül ettikçe EB dediğimiz yuvayı gösteren EB işareti genişlemiş ve EB sesini karşılar olmuştur. Bu genişleme sonrasında EB işareti somut bir varlığı göstermekten ayrılarak ses değeri haline gelmiştir. Ev/çadır somuttur ama EB sesi gözle görülemediğinden ve uzamda yer işgal etmediğinden somut değildir. (Elbette dudak hareketleri gözle görülüyor.)

Somut varlığın görüntüsünün ses değeri (harf biçimi) kazanmasına en güzel örnek Türkçedeki OK işaretidir. Göktürk alfabesinde OK işareti bildiğimiz ok şeklindedir. Fakat her işaret bu kadar açık değildir. Bazı işaretler bize kapalıdır. Meselâ, Göktürk alfabesindeki | işareti S/Ş sesini karşılıyor. Biz konuşurken S/Ş sesini çıkarttığımızda dudaklarımız | biçimini almıyor. Şu halde atalarımız neden S/Ş sesini karşılamak maksadıyla | işaretini tercih etmişlerdir? Latin alfabesindeki G sesi neden G işaretiyle karşılanmaktadır? Bunu az çok kavrayabilmemiz için alfabelerin köklerine inmemiz gerekiyor.

Alfabelerin evrim süreci, en kısa özetiyle, resimden yazıya geçiştir. Bitkilerden elde ettiğiniz boyayla mağara duvarına ya da kayanın üstüne koca öküzün resmini çizersiniz, sonrasında bu işlemi daha pratik hale dökerek öküzün bedenini atıp öküzün sadece boynuzlu kafasının resmini yaparsınız, ardı sıra boynuzlu kafanın çizimini büsbütün yalınlaştırırsınız ve böyle böyle, bin yıllar içerisinde, muhtelif aşamalardan geçerek A harfine ulaşırsınız. Bunu çöp adam gibi düşünebiliriz. İnsan cinsinin en pratik tasviri çöp adamdır. Bir görüntüyü bütün hatlarıyla çizmek zahmetlidir. İnsanoğlu medeniyet tarihi boyunca her unsuru basitleştirmeyi, yani pratiğe dökmeyi yeğlemiştir, çakmaktaşlarını birbirine sürterek ateş yakmaktansa kibriti ve çakmağı icat etmenin yolunu aramıştır. Bu keyfiyet alfabe için de geçerlidir. “Ahmak mısın, boş yere ne uğraşıp kendini üzüyorsun, kolayı var, üfür gitsin.” Bilim adamlarının tasnifine göre, insanlık, mağara ve kaya resimlerinden piktographa (Eski Mısır’da olduğu gibi harf yerine geçen resimli tek işaret), piktograma (stilize resim), ideograma (doğrudan fikri anlatan işaret), oradan da phonograma (bir harf, hece ya da sesi gösteren işaret), en sonra da harfe (dildeki bir sesi gösteren işaret) geçtiklerini belirtiyorlar.[1] Dildeki sesleri gösteren harfler yoluyla alfabe yöntemine geçmiş oluyoruz. Yazının başlangıcı resimdir. Çok eski zamanlardan mağara ve kaya resimleri miras kalmıştır. Bu ilkel resimlerin evrimleşip pratik çizgiler haline geldiğine bakarak, tamgaların (ve halı-kilim-çadır motiflerinin) kolayca türetildiğine hükmedebiliriz. Türk halılarındaki köşeli resimler gayet pratiktir. Bunlar aslında tabiattaki unsurların tasvirleridir (koçbaşı, akrep, suyolu gibi). Hayvanlara vurulan damgalarda estetik zevk aranmaz. Tekâmül baş gösterip de sanat güdüsüne yöneldiğimizde köşeli sert çizgiler yumuşar ve pratikliğin yerini göz zevki alır. Basit evlerden süslü püslü konaklara, su başlarındaki törenlerden sihirli tapınaklara geçilir. Osman Bey’in mührü çok sadedir, padişahların tuğraları allı pulludur. Demek oluyor ki insanoğlu bir yandan basitleştirmeyi öte yandan karmaşıklaştırmayı seviyor. Bilgisayarların yazılım programlarına başlangıçta temel işaretleri koyarsınız, ardından, ihtiyaçlar doğrultusunda muhtelif işaretleri ekleyip çoğaltırsınız. Sümer tabletlerinde soru işareti, yaylı ve köşeli parantez, ünlem vesaire aranmaz. Bunlar alfabenin tekâmülüyle ortaya çıkacaktır. Alfabe dediğimiz şey işaretler dizgesidir. Burada yazının ve alfabenin hangi ihtiyaçlar doğrultusunda meydana getirildiğini uzun uzadıya anlatmayacağız. İnsanoğlu kendi hayatını kolaylaştırmak ve düzene sokmak emeliyle yazıyı ve alfabeyi tasarlamıştır.

Yazının ortaya çıkmasında ve tabii ki alfabenin meydana gelmesinde ateşin keşfinin büyük rolü vardır. Buzul çağında titreyen insanlık mağaranın içinde ateş yakarak ilk konforu tatmıştır. Konfor sanatı doğurur, icatların çeşitlenmesini tetikler. Buz devrinde resim vardı fakat yazı yoktu. Haliyle, yazı yoksa alfabe de yoktur. Bugün bize anlamsız görülebilen işaretler (harfler) atalarımıza veya çağdaşımız olan bazı kültürlere anlamlı görünebilir. Büsbütün anlamlı görünmese bile çağrışım uyandırabilir. Çağrışım olgusuna Türkçeden basit bir örnek verelim: C işaretinin kıçına çengel koyduğumuzda Ç sesinin işaretini sabitlemiş oluruz. Latin alfabesindeki bu işaret çengel çağrışımı yoluyla Türkçeye de uygun düşüyor. Buna kaderin cilvesi diyerek geçiştirelim. ? (soru işareti) ne alâka diyebilirsiniz. Çok alâkası var. ? işareti kulağın eğri büğrü şeklinin çizgiye dökülmüş halidir. Aynada kulağınıza bakın göreceksiniz. Harfler seslerin göstergeleridir. Fakat, tekrar söylersek, başlangıçta somut varlıkların resimleri çiziliyordu, bu resimler evrimleşip harflere dönüştüler, harflere dönüşünce soyut varlıkları tanımlamak da kolaylaştı. Tanrı gibi, göremediğimiz varlıkların resimleri yoktur ama işaretleri vardır. Ruh görünmüyor fakat ruh sözcüğünü işarete dökebiliyoruz. Bir anlamda, işaretler yoluyla, görünmez varlıkları kendi yöntemlerimizle görünür kılıyoruz. Çünkü görmek, bilmek, tanımak istiyoruz. Bu istencimiz bizleri resimden yazıya doğru iteklemiştir.

Bugün hâlâ kullanmakta olduğumuz alfabelerin kökenleri hususunda farklı teoriler bulunuyor. Hint alfabesinden Latin alfabesine kadar bugünkü bütün alfabelerin kökeni Sümer yazısıdır. Uzakdoğu ve Amerika yerlilerinin yazı dizgeleri bunun dışında tutulabilir. Doğu Türkistanlı tarihçi Ahmet Süleyman Kutluk vaziyeti şöyle ifade ediyor: “Dünyadaki eski medeniyet beşiklerinin tarihinde görüldüğü üzere, uygarlaşmamış insanlar ilk önce kaya resimleri çizmiş, ondan sonra tasvirî yazıları (semboller) kullanmış ve en son da alfabeyi icat etmişlerdir. Alfabe de eski medeniyetlerin ileri derecede gelişme kat ettiği dönemlerde meydana gelmiştir.”[2]

Mevcut pek çok alfabe Sümer çivi yazısından türemiştir ama İskandinav halklarındaki ve Türklerdeki Runik yazıyı nereye koyacağız? Mısır hiyeroglif yazısı ile Sümer çivi yazısı akraba mıdır yoksa birbirlerinden bağımsız olarak mı gelişmişlerdir? Bu hususlarda farklı teoriler bulunduğu gibi Runik yazı hakkında da farklı teoriler bulunuyor. İsmail Doğan bir makalesinde Göktürk yazısının Türk soy damgalarından gelişmiş olup İskandinav yazı sisteminden farklı bir yazı sistemi olduğu görüşünü daha gerçekçi bulmaktadır.  İsmail Doğan bütün yazı çeşitlerinin gelişimini şöyle sıralıyor: “İdeogram – piktogram – damga – hece – yarı hece – alfabe.” Türk runik yazısının çıkış noktasından farklı dallara ayrılmasını ise şöyle tasnif ediyor:

Kafkas Runiği

Orhun-Yenisey

Talas-Güney Sibirya

Hazar

Proto-Bulgar

Sekel (Macar)

Etrüsk

Futhark

Gabain’e göre runik alfabe önce Talas’ta meydana gelmiş, sonra Yenisey ve Orhun bölgelerinde yayılmıştır. İsmail Doğan bu görüşe katılmayarak runik yazıyı daha geniş bir yelpazede görmektedir. Etrüsk yazısını temel olarak Grek yazısına dayandıran Avrupa-merkezci görüşleri de eleştiren İsmail Doğan, “Etrüsk yazısının ses değerleri Grek yazısından daha çok Runik (Göktürk) yazısı ile benzeşmektedir,” diyor. İsmail Doğan’ın teklif ettiği Runik yazı ailesinin güzergâhı şöyledir: “Bütün bu bilgilerin ışığında Runik (Göktürk) yazının ideogram ve piktogram dönemleri ile damga dönemini Kuzey’de İdil, Güney’de Mezopotamya, Doğu’da Hazar Denizi, Batı’da Karadeniz ve Doğu Anadolu coğrafyasında geçirdiğini; Doğu’ya ve Batı’ya göçler sebebiyle damga döneminden itibaren yarı hece dönemi aşamasında Doğu’da Orta Asya ve Güney Sibirya’ya, Batı’da ise Bulgaristan, Romanya, Macaristan, İtalya, Slovakya ve Avrupa’nın kuzeyi olan İsveç, Norveç ve Danimarka’ya kadar yayıldığını söyleyebiliriz.” Runik yazının kökleri ve gelişimi hususunda İsmail Doğan’ın teklif ettiği şemadan alıntı yaparsak:

M.Ö. 3.500-6.000 aralığında Gobustan kaya resimleri; Van, Hakkari, Trabzon ve Elbruz civarındaki mağara resim yazıları. Bunlar hep ideografik ve piktografik dönemdir.

M.Ö. 3.500-M.S. 200-400 aralığında Kuzey Kafkasya Hun, Proto-Bulgar, Hazar, Kuman ve ismini henüz bilmediğimiz önceki dönemlere ait kaya ve mağaralar ile muhtelif eserler üzerinde bulunan damgalar. Bunlar da damga dönemidir.

M.S. 200-600 aralığında özellikle Bulgaristan ve Doğu Avrupa’daki Hun ve Proto-Bulgar dönemi eserleri. Bunlar da damga dönemidir.

M.S. 400-1800 aralığında yarı hece ve alfabe dönemine geçilerek hepimizin bildiği Etrüsk ve Göktürk yazı sistemlerine kadar gelişme vuku bulacaktır.[3]

Yazının başlangıcını Göbeklitepe kültürünün çok sonrasına yerleştirmeye mecburuz. Göbeklitepe kültürü öncesinde mağara ve kaya resimleri elbette vardı ama yazının başlayacağı müjdesini veren ufak bir işaret bile yoktu (tamgalar dışında yoktu). Göbeklitepe kazılarında ilkel bir yazı bulabilseydik yalnızca alfabenin serüveni hakkında değil, yeryüzündeki bütün dillerin kökeni hakkında pek çok ipuçları yakalamış olacaktık. Ne kadar heyecan verici bir hayaldir bu! Göbeklitepe topluluğunun konuştuğu dil bugün konuşulan dillerden hangisine daha fazla benziyordu? Bugün konuşulmakta olan dillerin hangileri Göbeklitepe topluluğunun konuştuğu dilden türemiştir? Göbeklitepe’den ve diğer taş-tepelerden yazı çıkmadığı için bu meraklı sorular yanıtsız kalıyor.

Taş-tepeler Projesi kapsamında yer alan Göbeklitepe, Karahantepe, Harbetsuvan Tepesi, Gürcütepe, Kurttepesi, Taşlıtepe, Sefertepe, Ayanlar, Yoğunburç, Sayburç, Çakmaktepe ve Yeni Mahalle uygarlık tarihi açısından kilometre taşlarıdır fakat bu höyükler sıfır noktası değildirler. Keşfedilmelerinin heyecanıyla onlara bir çırpıda sıfır noktası dedik. Oysaki bu höyüklerin öncesi vardır. Biz bu yazımızda Avrupa-merkezciliği öteleyip Anadolu-merkezci yaklaşımda bulunuyoruz. Milattan Önce 14.000/12000’lerde Batı Anadolu’da ve Akdeniz bölgesinin batısında Ballık ve Girmeler mağaraları, doğusunda Direkli mağarası, Orta Anadolu’da Pınarbaşı mağarası, Kuzeybatı Anadolu’da Yarımburgaz ve Gedikkaya mağaraları (ve başka mağaralar) atalarımızın yerleşim mekânlarıydı. Bu mağaralardan boncuklar ve öğütme taşları gibi objeler çıkarılmıştır. Milattan Önce 11.000’lerde Batı Anadolu ve Akdeniz havzalarında avcı toplayıcı göçebe topluluklar yer almışlar, Güneydoğu Anadolu’da ise tam yerleşik köy örnekleri bulunmuştur.[4] Bu mağara ve köy örnekleri Göbeklitepe kültürüne yakın tarihlerdir. (Göbeklitepe yaklaşık olarak Milattan Önce 9500’e tarihlenmektedir. Karahantepe birkaç yüzyıl daha eskidir.) İnsanlık buralarda kayda değer bir sıçrama yapmış olsa gerektir. Mezopotamya’nın kuzeyi ile Güneydoğu Anadolu zaten aynı coğrafyadır. Bugünümüzdeki modern/standart alfabelere doğru evrilecek olan sürecin başlangıç noktasını herhalde bu coğrafyada aramamız gerekiyor.

Metin Savaş

[1] M. Kemal Sallı, Nevruz / Yenigün ve Türk Takvimi, Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, sayfa 32-36, Mart 2019 – Cilt 65 – Sayı 387.

[2] Ahmet Süleyman Kutluk, Doğu Türkistan Medeniyeti ve Uygurlar (Yipek Yoli ve Uygurlar), sayfa 51, Selenge Yayınları, İstanbul 2020.

[3] İsmail Doğan, Runik Yazının Gelişim Coğrafyası ve Yayılma Sahası, BELLETEN TDK, Yıl 2000, Cilt 48, Sayı 2000.

[4] Deniz Sarı, Anadolu Tarih Öncesi Dönemlerine Yeni Katkılar: İnhisar Gedikkaya Mağarası, TTK BELLETEN, Cilt 88 – Sayı 311 – Nisan 2024.