“Beyaz Ölüm” bize, size, herkese ne hatırlatıyor?
Yağmasını dört gözle beklediğimiz, yağınca sanki ilk defa kar görenler gibi resimler çekip paylaştığımız, kartopu oynayarak şakalaştığımız, kardan adamlar yaparak hem kendimizi hem çocukları eğlendirdiğimiz ama ulaşımı zorlaştırıp kazalara sebep olunca “Kar Esareti”, “Beyaz Esaret” gibi manşetler attığımız şiddetli kar yağışlarını mı, beyaz önlükleri ile şifa dağıtmaya çalışırken saldırıya uğrayan sağlıkçılarımızı mı? Yoksa?
Yoksa, 1949 kışında Rus ordusunun Finlandiya’yı işgal ettiği günlerde Finlandiya Ordusu’nda görev alan ve aslında avcı bir çiftçi olup “Gez – göz – arpacık” misali atış yapan piyade tüfeği ile bir rivayete göre beş yüzden, bir başka rivayete göre yedi yüzden fazla Rus askerini öldürdüğü için “Beyaz Ölüm” adıyla anılıp adına film çevrilen Simo Hayha’yı mı?
Aslında hiçbiri değil. İsim aynı olsa da kitaba konu olan Beyaz Ölüm çok ama çok farklı. Burada anlatılan “Artık çocuk sesleriyle yankılanmayan köy okullarının tozlu pencerelerinde unutulmuş bir devrin hüzünlü ve onurlu hikayesidir.”
Bu hikâye, benzetmek gibi olmasın ama yıllarını eğitim öğretime vermiş öğretmenler için Rus işgalinden sonra memleketine giden Bayburtlu Zihni’nin yaktığı ağıt gibidir:
“Vardım ki yurdundan ayağ göçürmüş/Yavru gitmiş ıssız kalmış otağı…”
Eğitim öğretimde nereden nereye geldiğimiz belli. Ancak bu uğurda neler yaşandığını ne çileler çekildiğini ne fedakarlıklara katlanıldığını da bilmek zorundayız. Bugün “mahrumiyet bölgesi” diye adlandırılan ama o yılların şartları altında mahrumiyet nedir bilmeyen öğretmenlerin her türlü zorluğa, çileye katlanarak seve seve görev yaptıkları köylere, beldelere yıllar sonra gittiklerinde karşılaştıkları manzara karşısındaki duyguları başka nasıl anlatılabilir ki?
Köy öğretmenliğinden başlayarak eğitim öğretim camiasının içine giren ve bir yazar olarak eserler veren Hasan Konu memleketi olan Burdur’un Bucak ilçesi ile çevresinde “Artık çocuk sesleri yankılanmayan” yapısı gidip adı kalmış, yapısı kalsa da harabeye dönmüş altmıştan fazla köy okulunun hikayesini yazdı. Bıkıp usanmadan oralarda görev yapmış olan yüzden fazla öğretmen ve köylerde yaşayanlardan dinleyip derlediği anlatılarla, hatıralarla, resimlerle bezeli olarak ortaya 408 sayfalık koca bir eser çıkardı.
Düşünebiliyor musunuz? Doğup büyüdüğü memleketinden -mesela Kars’ın Digor ilçesinden- kalkıp 1500 kilometre uzaktaki Burdur’un Bucak ilçesinin kuş uçmaz kervan geçmez bir köyüne (Kızıllı) gelip canla başla çalışan bir öğretmen…
Öğretmen evli ve Mavigül adını verdikleri bir de küçük çocukları var. Köyde sağlık personeli yok, ilçeye ulaşım çok zor. Çocuk hastalanıp ateşler içinde kıvranarak can verince çaresiz, memleketlerinden yüzlerce kilometre uzakta olan o köye defnediliyor. Hani bu konuda sistemli olarak yürütülen bir Doğu ve Güneydoğu edebiyatı var ya, Ankara merkezli İç Anadolu’da, Karadeniz’de, Burdur’a, Isparta’ya, Antalya’ya çok yakın olan Kızıllı Köyü ile çevresinde de durum farksızdır.
Hasan Konu, olaydan 35 – 40 yıl sonra yine bir öğretmen olan arkadaşı Selahattin Durna ve yeğenim, adaşım Osman Oktay’la o köyleri dolaşıp araştırma yaparken bu olayı da öğrenince duygulanır, olup bitene şahit olmuşçasına gözyaşı dökerler. Ancak aradan yıllar geçmiş, ailesi de oradan ayrılalı çok olduğu için Mavigül’ün mezarı unutulmuştur.
Araştırmacılık öyle bir sorumluluk gerektirir ki araştırılan her ne ise peşi bırakılmaz. Hasan Konu ve arkadaşları da öyle yaparlar.
Gelin görün ki aradan yıllar geçtiği, köyde bir yakını, akrabası olmadığı, köyde o öğretmeni hatırlayanlar da azaldığı için Mavigül’ün çocuk mezarını bilen yoktur. Ama eğitim ordusunun bir ferdi olan yazarımız bunu kendisine iş edinerek sorup soruşturmuş, defin işlemine katılan köylüleri tespit ettikten sonra bizzat mezarını kazıp etrafına taşlar döşeyen kişinin hatırlaması üzerine mezar yerini bulmayı başarmıştır. Yazara göre o şartlar altında görev yapan bir eğitim neferinin gurbet ellerde toprağa vermek zorunda kaldığı o sabi, o suçsuz günahsız çocuğun ölümü bir Beyaz Ölümdür. Şimdi arkadaşları ile birlikte onun mezarını yaptırma gayreti içindeler.
Hatim duaları içinde söylenegelen şöyle bir ifade vardır:
“… Gelmiş göçmüş, kimi kimsesi kalmamış, isimleri unutulmuş, nesilleri kesilmiş, kabirleri hâk ile yeksan olmuş (toprağa karışmış), ‘Bize de bir Fatiha okuyacak yok mu?’ diyen tüm din kardeşlerimizin ruhlarına…”
Gurbet ellerdeki bir mezarlıkta toprağa karışmış olarak yatan o yavruyu hatırlayıp unutulmamasını sağlayan yazar ve arkadaşlarına teşekkür etmemiz gerekiyor.
Öğretmen Selahattin Durna şair ruhludur, şu mısralar kopup gelir bağrından:
“Bir ıslak
Bir mavi karanlıktır ölüm
Sağılır kürek kürek babaların yüreğinden
Elim ayağım üşür
Üşür kısacık ömrüm
Toprağın üstü börtü böcek
Toprağın üstünde üç beş evlik kahır
Ben ölürüm
Öyküm kalır.”
Millî Eğitim Bakanlığı proje geliştirerek bütün illerde Hasan Konu’nun yaptığı gibi bir çalışmanın önünü açmış mıdır ya da açar mı bilmiyorum. Hele de üniversiteler bu konuda Yüksek Lisans, Doktora tezleri hazırlatsa ne güzel olur. Yurt sathına yayılmış olan benzeri köylerdeki okullarla ilgili çok güzel, ibret verici hikayeler çıkacaktır.
Net Kitaplık bünyesinde faaliyet gösteren Mi Yayınları’nın 65. Kitabı olarak çıkan ve araştırmacılara, akademisyenlere kaynak olacağını düşündüğüm bu kitap internet üzerinden satış yapan kanallar, [email protected] ve yazar Hasan Konu ile irtibat kurularak satın alınabilir.
12 Kasım 2026
Osman OKTAY
