​            Kıskançlık, insan ilişkilerini zehirleyen ve bireyin iç dünyasını kemiren en yıkıcı duygusal süreçlerden biridir. Genellikle sevginin veya değer vermenin bir göstergesi olarak maskelenmeye çalışılsa da psikoloji ve insanlık tarihi kıskançlığın sevgiyle değil korku, özgüven eksikliği ve kontrol arzusuyla beslendiğini gösterir. Temelinde yatan en büyük dinamik, bireyin kendi benlik algısındaki kırılganlık ve yetersizlik duygusudur.

​​            Kıskançlığın yıkıcı gücü yalnızca modern psikolojinin değil insanlık tarihinin de ilk günlerinden itibaren dikkat çekmiştir. İnanç ve mitoloji literatüründe kıskançlık, İblis’in (Şeytan) insanlığı yoldan çıkarmak için kullandığı en tesirli ve en eski silahı olarak kabul edilir. İblis’in kendi varlığını üstün görüp Hz. Âdem’e secde etmemesi, temelinde kibirle birleşmiş derin bir kıskançlık barındırır. Başkasının sahip olduğu değeri kabul edememe ve onu yok etme arzusu, İblis’in ilk yenilgisi ve insanlığa kurduğu ilk tuzaktır. İnsanlık tarihindeki ilk cinayet de yine özgüven, kabul görme arzusu ve kıskançlık düğümünde işlenmiştir. Hz. Âdem’in oğlu Kabil, kardeşinin kurbanının kabul edilip kendisininkinin kabul edilmemesi üzerine derin bir yetersizlik ve öfke krizine girmiştir. Kendi içsel eksikliğiyle yüzleşmek yerine, kıskançlığın getirdiği ruhsal tutulmayla kardeşi Habil’in canına kıymıştır. Bu olay, kıskançlığın nihai noktasında nasıl bir körleşme ve ruh hastalığına dönüştüğünün en somut tarihsel sembolüdür.

​​            Kıskançlık, temelini kişinin ben yetersizim ya da değersizim inancından alır. Özgüveni sağlam olan bir birey, başkalarının başarılarını, güzelliğini veya ilişkilerini bir tehdit olarak algılamaz. Ancak içsel öz değeri gelişmemiş bireyler için durum farklıdır. Farklı aşamaları vardır:

​Karşılaştırma Tuzağı: Birey, kendi iç dünyasındaki eksiklikleri başkalarının dış dünyasıyla kıyaslar. Başkasının sahip olduğu her artı değer, kendi eksikliğinin yüzüne vurulması gibi hissettirir.

​Tehdit Algısı: Özgüven yoksunluğu, dış dünyayı ve diğer insanları sürekli bir tehdit olarak görme eğilimi yaratır. Birey, partnerinin veya arkadaşının kendisini her an terk edebileceği ya da değiştirebileceği kaygısıyla yaşar.

​Kontrol Çabası: Birey, kendi içindeki yetersizlik hissiyle yüzleşmek yerine, dış dünyayı ve çevresindeki insanları kısıtlayarak kontrol altında tutmaya çalışır. Bu durum, özgüvensizliğin davranışsal bir dışavurumudur.

​​            Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud, kıskançlığı yalnızca anlık bir duygu olarak değil zihnin derinliklerindeki savunma mekanizmalarının bir ürünü olarak ele almıştır. Freud, kıskançlığı üç temel seviyede inceler:

​A. Normal (Rekabetçi) Kıskançlık: Sevilen bir nesnenin (partner, ebeveyn ilgisi vb.) kaybına karşı duyulan doğal kaygıdır. Çocukluktaki kardeş kıskançlığı veya Oedipus kompleksi süreçlerine dayanır. Sağlıklı seviyede kaldığı sürece insan doğasının bir parçası sayılır.

​B. Yansıtmalı (Projeksiyonlu) Kıskançlık: Bu aşamada kıskançlık tamamen bir savunma mekanizmasına dönüşür. Kişi, kendisinde bulunan ancak ahlaki/toplumsal olarak kabul edemediği sadakatsizlik, yetersizlik veya kıskançlık arzularını karşı tarafa yansıtır. Freud’a göre partnerini nedensizce sadakatsizlikle suçlayan biri, aslında kendi zihnindeki bastırılmış sadakatsizlik dürtülerini veya yetersizliğini örtbas etmeye çalışıyordur.

​C. Hezeyanlı (Patolojik/Paranoid) Kıskançlık: Kıskançlığın en ağır ve ruhsal hastalık boyutuna ulaştığı noktadır. Birey, hiçbir somut kanıt olmaksızın partnerinin kendisini aldattığına veya çevresindekilerin kendisine komplo kurduğuna inanır. Psikiyatride Othello Sendromu olarak da bilinen bu durum, gerçeklikle bağın koptuğu hezeyanlı bir bozukluktur.

Psikanaliz ekolünün önemli isimlerinden Melanie Klein, hasetlik ile kıskançlık arasına net bir çizgi çeker. Haset, başkasındaki iyi bir şeyi yok etme arzusudur ve daha ilkeldir (Kabil’in Habil’e duyduğu his gibi). Kıskançlık ise üçüncü bir kişinin varlığıyla tehdit edilen ilişkiyi koruma korkusudur. Her ikisi de alt metinde öz değer ve güven eksikliğinden beslenir.

​            Modern psikolojide kıskançlık, çocukluk çağında gelişen olumsuz şemalarla açıklanır. Bu şemalar kısaca şu şekilde açıklanabilir:

​Kusurluluk Şeması: Kişi özünde değersiz ve sevilmeye layık olmadığına inanır. Bu yüzden partnerinin veya çevresinin onu gerçekten tanıdığında terk edeceğinden korkar.

​Terk Edilme / Güvensizlik Şeması: Geçmişte ihmal edilmiş veya ihanete uğramış bireyler, her ilişkide aynı sonu beklerler ve aşırı kıskançlık tutumlarıyla aslında korktukları sonu kehanet gibi gerçekleştirirler. Psikolojide buna “Kendini Gerçekleştiren Kehanet” denir.

​            Kıskançlık, tedavi edilmediği ve farkındalık geliştirilmediği sürece bireyi bir kısır döngüye sokar. Bu döngüler:

​Duygusal Aşınma: Kıskançlık yaşayan kişi sürekli anksiyete, öfke ve yetersizlik hissiyle yaşar; zihni senaryolar üretmekten yorulur.

​İlişki Zehirlenmesi: Aşırı kısıtlama, denetleme ve şüphecilik, karşı tarafta bıkkınlık yaratır ve ilişkiyi bitirme noktasına getirir.

​İzolasyon: Kendi yetersizliğiyle baş edemeyen birey, zamanla hem kendisini hem de çevresindekileri sosyal dünyadan izole eder.

​            Sonuç olarak Habil ile Kabil’den günümüze dek süregelen kıskançlık; sevginin, gücün veya tutkunun değil içsel eksikliğin, düşük özgüvenin ve çözülmemiş ruhsal karmaşaların dışavurumudur. Şeytan’ın insan zihnine kurduğu bu en eski tuzaktan kurtulmanın yolu, başkalarının hayatına veya partnerinin özgürlüğüne odaklanmayı bırakıp kendi iç dünyasına dönmektir. Kıskançlık hissi aşılmaz bir kader değil farkındalık, öz şefkat ve gerektiğinde profesyonel psikoterapi desteğiyle özgüvenin yeniden inşa edilmesi sonucu aşılabilecek patolojik bir süreçtir.

Demet BALTA