Sözlükler, hastalığa karşı vücudun bağışıklık kazanmasını sağlayan bir çeşit eriyik olarak tanımlıyor.
Sağlıkta hastalıkları önlemeye yönelik olarak modern tıbbın bir buluşu olsa da, adını halk kültüründen alıyor.
Tıptakine adını veren gelenek icadı aşı, tarımda yeni tip ürün vermesi istenen ağaca başka bir ağaçtan alınan dal veya çubuk parçalarını kaynaştırma işleminin adıdır ve özellikle bağ bahçe işleriyle meşgul olanlar bunu çok iyi bilirler ve düzenli olarak uygularlar.
Ziraatta aşı yapmak basit gibi görünse de zaman bakımından uygunluk; işlem bakımından ustalık gerektirir. Kaynaştırmanın başarılı olması ve eklenen parçanın yani çeliğin yeşermesi “aşı tuttu”; eklenen parçanın kuruması ise “aşı tutmadı” diye ifade edilir.
Son dönemlerde kumaş üretimindeki ve giyim sektöründeki gelişmenin olumlu etkisinin yanı sıra tasarruf kültüründeki tüketim lehine değişmeye bağlı olarak günümüzde büyük oranda ortadan kalkmış olsa da bazı yörelerde eskimiş kıyafetlere yapılan yamaya da “aşı” deniyor.
Ayrıca kireçle boyanan evlerin ön cephelerine yapılan süslemelerde ve koç katımı sırasında koçların boyanmasında kullanılan kırmızı toprak da “aşı” olarak adlandırılıyor. Kıvamında su ile karıştırılarak “aşı boyası” olarak da kullanılan bu killi kırmızı toprağın bulunduğu araziye ise “aşılık” deniyor.
Bu anlamıyla “aşılık” kelimesini ne yazık ki Türkçe sözlüklerde, hatta Derleme Sözlüğü’nde bile bulamadım. Aşılıklardan çıkarılan aşı boyasının Uygur Türklerinin yetiştirdiği büyük dil bilgini Kaşgarlı Mahmut’un bin yıl önce kaleme aldığı Divanu Lügati’t-Türk’ten başlayarak Türk kültüründe kadın süslenmesinde “allık” olarak kullanıldığı da bilinmektedir.
Çocukluğumda güzün aşı boyasıyla koç katımı için çoban tarafından törenle boyanmış koçların, baharda badana sonrasında çiçeklerle, motiflerle süslenmiş evlerin güzelliğine tanıklığım çoktur ve Anadolu evlerinde olduğu biçimiyle Kiev Folklor Açık Hava Müzesinde de tesadüf etmişliğim vardır ama Kaşgarlı Mahmut’un yazdığı gibi allık olarak kullanımına rastlamadım.
Ben bu kırmızı toprağa aşı denmesini, verimsiz ağaca yapılan kaynaştırma sonucu elde edilen başarıdan hareketle süslenen eve, koça veya yanağa kattığı güzellikten kaynaklandığını düşündüm. Bu aşıyla yapılan işlemi de yakışıp yakışmaması, güzellik katıp katmaması açısından “tut-” fiili ile ifade edebilirim ve güzel süslenmiş evler, iyi boyanmış koçlar ve allanmış yanaklar için müsaadenizle “aşı tutmuş” diyebilirim. Ancak etimoloji benim mesleğim değil; eğer hata yapıyorsam ifadem lütfen hüsnütalil sayılsın.
Eskiyen elbiseye yapılan yamaya aşı denmesine gelince, sanırım burada da dilin mantığı elbise ile yama arasındaki kumaş rengini, kalitesini, uyumunu dikkate almış olmalıdır. Mesela halk yeşil ve tiril tiril ince bir elbiseye kalın ve mavi bir kumaşla yapılan yamaya “tutmamış” derken, zihnine “aşı tutması” deyimini getiriyor olmalıdır.
Bütün bu kullanımlardan kaynaklanıyor olsa gerektir ki, tıptaki aşı için de “tut-“ fiili tercih ediliyor. Nitekim aşı vurulduktan bir müddet sonra hasta olunmadığı, hatta yapılan analizlerle antikor oluşması gibi, tedavi edici veya hastalık bulaştırmayıcı etki görüldüğü zaman “aşı tuttu” tespitinde bulunuluyor.
Türkçedeki eski ve güçlü varlığına karşılık “aşı”, günümüzde en çok korona virüs günlerinde diller pelesengi olmuştur her hâlde. Konu ile ilgili yeni mitler, aşı kıtlığından aşı karşıtlığına uzanan geniş bir yelpazede oluşan yeni mitler kamuoyunu uzun süre meşgul etmişti; hâlâ da meşgul etmeye devam ediyor.
Zira “aşı mitleri” üretilmeye devam ediyor. Bilinmezin bilgisi, gizemin cevabı olan mitler, nesnel bilginin veya bilimin izah veya ikna edemediği her durumda ortaya çıkıyor ve hızla yayılıyor. Mesela halk arasında son dönemlerde beklenmedik ölümlerin arttığı varsayımı üzerinden korona virüs aşısı ile ilgili yeni mitler üretilebiliyor ve bunlar Eliade’nin “mit ilkelin bilimidir” dediği gibi bunlara inananlar arasında “bilim” olarak kabul görebiliyor.
Yine aşı eski evlerimizde, koç katım törenlerinde koçlarımızda, kadınların allığı olarak yüzlerinde, verimli ürün elde etmek için ağaçlarımızda olduğu ve hayata güzellik ve verimlilik kattığı gibi tıpta da bütün insanların sağlığı için var olsun, gelişsin, güncellensin.
[i] Prof.Dr., Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Halk Bilimi Bölümü Öğretim Üyesi, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Başkanı.
