Sözlükler buğday, nohut, fasulye, kuru kayısı, kuru üzüm, incir, ceviz, fındık, nar gibi mevsime, bölgeye ve kültüre göre değişebilir tahıl, bakliyat ve meyvelerle yapılan geleneksel tatlı diye tanımlıyor. Halk, aşure yapımında kullanılan bütün bu malzemeye “aşurelik” diyor.

Türk mutfağında farklı zamanlarda yapılsa da Hz. Hüseyin’in Kerbela’da Muharrem ayının onuncu gününde şehit edilmesi anısına bir ritüel yemeği olarak yaygınlaşmış ve adını da Arapça onuncu gün anlamına gelen “aşura”dan almıştır. Bu nedenle Muharrem ayına halk arasında “Aşure ayı” dendiği de olur.

Gerek Sünni gerek Şii mezheplerde ve Alevilerde önemli bir yas ve hatırlama günü olan Hz. Hüseyin’in şehit edilmesi, İslam dünyasında derin izler bırakmış ve Muharrem ayı ve onun onuncu günü pek çok yas törenine ve ritüele kaynaklık etmiştir.

Ancak muhtelif tahıl, bakliyat ve kuru meyveyi bir kazanda kaynatarak tatlı yapmak, bunu Muharrem ayının onuncu gününde bir ritüel olarak konu komşu, uzak yakın akraba ve yerli yabancı başkaları ile paylaşmak Türklerde ve özellikle Osmanlı döneminde Türklerle yakın komşuluk ilişkisi içinde ve kültür alışverişinde olan diğer Müslüman toplumlarda görülen bir gelenektir.

Türkiye, Kafkaslar, Balkanlar ve Türklerin yoğun olarak yerleştiği Irak, İran, Suriye, Lübnan, Ürdün ve Filistin coğrafyasında yaygın olan, Anadolu’dan derlenen “aşure yemeye giden kaşığını yanında taşır” atasözünde karşımıza çıktığı üzere topluca yenen bir yemek olan aşure, başka kültürlerde karşımıza çıkmamaktadır.

Bu özelliğiyle bir Türk kültür unsuru olarak tanımlanması gereken aşure, Türkiye’nin Kültür ve Turizm Bakanlığı Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanterinde “ulusal miras” olarak da kayıtlıdır.

Aşure; görünüşte bir yemek, bir çeşit tatlı olsa da bakliyatla baharatı, tahılla meyveyi şekerin tanıklığında, suyun ve ateşin kaynaştırıcılığında buluşturan bir derin mitolojinin, inanışın ve hikâyenin adıdır.

Aşure; yani Muharrem’in onuncu günü, tıpkı malzemesindeki çeşitlilik gibi Hz. Hüseyin ve Kerbela faciası yanında dilden dile, kuşaktan kuşağa aktarıla aktarıla günümüze gelen Hz. Adem’in tövbesinin kabul edildiği, Hz. Nuh’un gemisinin karaya oturduğu, Hz. İbrahim’in ateşe atıldığı, Hz. Eyüp’ün hastalıktan kurtulduğu, Hz. Yunus’un balığın karnından çıktığı, Hz. Yusuf’un kuyudan kurtulduğu, Hz. Yakup’un gözlerinin açıldığı, Hz. Musa’nın Tur Dağı’na çıktığı, Hz. İsa’nın doğduğu ve göğe çekildiği gün olarak da pek çok doğuş, kuruluş, diriliş, kurtuluş, sabır, acı ve ölüm temalı anlatıya kaynaklık etmektedir.

Anadolu ve Balkan Türkleri arasında bir ritüel yemeği olan aşurenin bir benzerinin yapılış ve sunuluşu Türkistan coğrafyasında ve daha çok Nevruz ile bağlantılı törenlerde karşımıza çıkar. Mesela Kazaklarda “Naurız Köje”, Kırgızlarda “Nooruz Köjö”, “Özbeklerde “Sümelek”, “Azerbaycan Türklerinde “Semeni” ve Anadolu’da görülen “Çiğdem Pilavı” aşure yapım ve paylaşım kültürü ile büyük benzerlikler taşır. Buradan hareketle aşurenin ilhamının Türklerin eski tören yemeklerinden kaynaklandığı değerlendirilebilir.

Türk insanı öteden beri doğum ve ölüm başta olmak üzere, pek çok geçiş töreninde de benzer bir tutum sergilemekte ve tören yemeği hazırlamaktadır. Sünnet, nişan, düğün, askere veya hacca uğurlama, ölüm nedeniyle bir aile ritüeli olarak yaşatılan ikram ve paylaşım kültürünün, Nevruz, Mevlit, Kerbela gibi toplumu derinden etkileyen olaylarda daha kolektif ve kapsayıcı bir yapıya büründürülerek sürdürülmesi doğaldır.

Bir kâse tatlının kökeninde bu denli büyük bir ritüel, gelenek ve uygulamanın bulunması, ritüeller yeni mitler doğurur kuramını doğrularcasına bu denli büyük olaylara tanıklık etmesi ve en önemlisi herkesi etrafında toplayabilmesi, dışardan bakan biri için şaşılacak ve hayranlık duyulacak bir husus olmalıdır.

Oysa Türklerin binlerce yıllık medeniyet tarihinde gelenek ve kültür aşurenin, aşure gelenek ve kültürün içinde kaynamış; hikâyeleri kadar tatları, tatları kadar Kerbela mersiyeleri denilen şiirler yoluyla sanatları da birbirine karışmıştır.

Bazı sosyologlar yakın geçmişte “çok kültürlülük” üzerinden; domates, biber, soğan veya salatalık bir araya gelerek nasıl salatayı oluşturuyorsa Türkiye’de halkların kaynaşmasını da böyle görmek gerekir diyorlardı. Gerçi salata benzetmesinin “etle tırnak olmuş” Türk toplumu özelinde tutmamasını yan yana duran malzemenin kaynaşmamasından, aynı tabakta olsalar da her malzemenin ayrı tat ve biçimini korumasından ve biraz da sanat ve estetikten yoksun oluşundan ziyade, ritüelsizliğinde, hikâyesizliğinde ve tarihsizliğinde aramak gerekir.

Bu benzetmenin fazla itibar görmemesi üzerine coğrafyamızdaki kadim kültürlerin güçlü ve güzel geleneklerinden biri olan “mozaik” üzerinden Türkiye’yi tanımlamak isteyenler de olmuştur. Oysa tıpkı salata benzetmesi gibi mozaik de yan yana gelebilen ama karışıp kaynaşmayan, her an için ayrılabilen farklı unsurların bir aradalığı söz konusu olduğunda anlam taşıyabilir.

Türk kültür ve medeniyeti insan ilişkilerinde uzlaşmayı, anlaşmayı, bir araya gelmeyi “bir kazanda kaynamak” deyimi ile anlatır. Bir kazanda kaynamak, hemhâl olmanın, karışıp kaynaşmanın, ebedî bağlarla bağlanıp bağdaşmanın ifadesidir; yerli ve güçlü bir hikâyesi vardır.

Bu nedenle Türkleri ve köklü akrabalıklarını bütün tat ve renkleriyle “salata” ve “mozaik”e değil de; kendi kültür ve medeniyetlerinden doğan “aşure” ve yine bir Türk kültür mirası olarak UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesinde kayıtlı “ebru”ya benzetmek daha yerinde olur.

[i] Prof.Dr., Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Halk Bilimi Bölümü Öğretim Üyesi, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Başkanı.