Beşerî konularda, başarı ya da başarısızlığın tek bir sebebe dayandırılamayacağını biliyoruz. Hál böyle olmakla birlikte, çoğu zaman böyle davranmaktan kendimizi alamıyoruz. Nitekim, bir öğretim üyesinin, “üniversitelerdeki sorunların kaynağının, rektörlerin atama biçimi olduğu” temalı bir yazısı üzerine, kendisine aşağıdaki açıklamayı göndermek lüzumunu hissettim. “Belki ilgilenen olur” inancıyla, düşüncemi burada dostlarımızın değerlendirmesine de sunmak istiyorum.

***

Üniversitelerimizdeki asıl sorunun, “rektörlerimizin atanma biçimi” olduğu inancında değilim.

Bilindiği üzere, Rektörlerin seçimle atandığı (daha doğrusu, yapılan eğilim yoklaması sonucunda, YÖK’ün, ilk altı sırada yer alan adaylar arasından belirlediği üç adaydan birisinin Cumhurbaşkanı tarafından atandığı) dönemde de pek çok sorun yaşandı. Özellikle taşra üniversitelerinde, rektörlük seçimleri, taşra siyâsetinin tam bir tekrarı şekline dönüştü; makam, unvan, kadro vb. menfaatler karşılığı oy istemeler; en düşük oyu alan adayın atanması vs.

Rektörün tamâmiyle öğretim üyeleri tarafından seçilmesi de -muhtemelen- çözüm olmayacaktır. Zira, oy verecek öğretim elemanlarının ne kadar rasyonel davranacaklarını; tercihlerinde ideolojik, dînî, çıkar amacı gibi sâiklerin ne ölçüde belirleyici olacağını şimdiden bilebilmek kabil değildir. Üstelik, böyle bir sistemin uygulanabilmesi için, üniversitenin bütçesindeki giderlerin önemli bir bölümünü kendi gelirleri ile (bağışlar, proje gelirleri, patent satışları, bilimsel onay faaliyetleri vs.) karşılayabiliyor olması gerekir. Bütçenin tamâmının hükûmet tarafından karşılandığı; bilimsel başarı ve sorumluluk dengesinin yeterli ölçüde kurulamadığı bir sistemde, rektörün öğretim elemanlarının seçimiyle işbaşına gelmesi “davul başkasının sırtında, tokmak başkasının elinde” deyimiyle açıklanabilecek bir durum yaratır. Kamu kaynaklarının ne ölçüde rasyonel kullanıldığı endişesi, haklı olarak tartışma konusu olacaktır.

Konumuza misál oluşturması bakımından, ABD, İngiltere, Almanya, Fransa ve İsviçre’de gibi, bilimde ileri gitmiş ülkelerin üniversite sistemlerinin öne çıkan özelliklerini, özellikle de rektör atama/belirleme yöntemlerini incelediğimizde, şunu görüyoruz.

ABD, İngiltere, Almanya, Fransa ve İsviçre’deki üniversite sistemlerinin tamamında bilimsel ve kurumsal özerkliğe temel bir ilke olarak büyük önem verilir. Rektörün (veya başkanın) belirlenme biçimi ve yetkileri ile finansman modelleri ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, hiçbirinde devlet başkanının ya da hükümetlerin doğrudan rektör ataması ve onu görevden alması söz konusu değildir.

Rektör, bu ülkelerde genellikle üniversite içindeki bileşenleri temsil eden üniversite senatoları (akademisyenler, öğrenciler ve idari personel) ile üniversite dışından iş dünyası, bilim ve sivil toplum temsilcilerinin oluşturduğu üniversite konseyleri (veya mütevelli heyetleri) tarafından belirlenir. Şu kadar ki, üniversite senatoları ile üniversite konseylerinin rektör belirlemedeki ağırlıkları ülkeden ülkeye değişir: ABD ve İngiltere’de son söz dış paydaş ağırlıklı mütevelli heyetleri/konseylerde iken; Fransa ve Almanya’da üniversite içi senato ve kurulların seçim gücü daha belirleyicidir.

Siyasi makamların (eyalet bakanları veya kanton hükümetleri gibi) imza yetkisi bulunduğu istisnai durumlarda dahi bu yetki, seçim prosedürünün yasaya uygun yürütülüp yürütülmediğini kapsayan hukuki uygunluk denetimi (seçim prosedürünün yasaya uygun yürütülüp yürütülmediğinin onayı gibi) ile sınırlıdır; siyasi tercih kullanılamaz. Görevden alma ise yalnızca ağır suç, yolsuzluk veya sözleşme ihlali gibi durumlarda yine üniversitenin kendi mütevelli heyeti/konseyi veya yargı kararıyla gerçekleşir. Dolayısıyla bu ülkelerde bilimsel özerkliğin temel güvencesi, rektörün siyasi otoriteye karşı değil, üniversitenin kendi kurumsal organlarına ve akademik camiasına karşı sorumlu tutulmasıdır.

Sözkonusu Ülkelerde, üniversite sisteminin öne çıkan özelliklerinden birisi de, üniversite bütçelerinin harcanması ve denetlenmesiyle ilgilidir; tıpkı rektör belirleme süreçlerinde olduğu gibi, bu hususlarda da siyasi müdahaleyi dışarıda tutan, ancak şeffaflık ve hesap verebilirliği en üst düzeyde işleten mekanizmalar tesis edilmiştir.

Bahsekonu ülkelerde, Üniversite gelirlerini; kamu ve özel üniversiteler arasında farklılık göstermekle birlikte, objektif kıstaslara göre (mezun sayısı, bilimsel yayın, araştırma projesi ve toplumsal katkı hedefleri vb.) tahsis edilen kamu fonları, bağışlar (endowments) ve üniversitelerin kendi gelirleri (fonların finansal değerlendirilmesi, patent, danışmanlık ve proje gelirleri vb.) oluşturur. Devlet veya kamu otoritesi bütçeyi “kalem kalem harcama izni vererek” değil, sonuç odaklı performans sözleşmeleri ve bağımsız denetim yoluyla kontrol eder.

Bütçeden yapılan harcamalar; ülkeden ülkeye değişen kurumsal iç denetim, bağımsız dış denetim ve Sayıştay benzeri kamu denetimi mekanizmalarına tabidir. Bu denetimlerde akademik içeriğe müdahale anlamına gelebilecek “yerindelik” denetimi yerine “hukuka uygunluk” denetimi esastır; kime ve nasıl hesap verileceği ile bu denetimin kim tarafından ve nasıl yapılacağı açık kurallara bağlanmıştır.

Söz konusu ülkeler bağlamında şu hususun kuvvetlice vurgulanması gerekir: Kıta Avrupası’ndaki (Almanya ve Fransa) devlet memuru statüsündeki kadrolar hariç tutulmak üzere, üniversite mensuplarına (akademik ve idari personel) ödenecek maaşlar ile araştırma ve burs ödenekleri devletin mutlak garantisi altında değildir. Bu durum sistemin işleyişi bakımından kritik bir sonuç doğurur: Rektör, yönetim kurulu, mütevelli heyeti ve senatodan oluşan üniversite yönetimleri; bilimsel başarının yükseltilmesi, nitelikli akademisyen ve öğrencilerin kuruma celbedilmesi, fonların verimli kullanılması ve yeni buluşlar yapılması konularında yeterli başarıyı gösteremedikleri takdirde, mâlî müzâyaka (daralma, yetersizlik) ile karşılaşırlar. Sistem, başarısız bir yönetimin veya kurumun gelirlerini kayıtsız-şartsız biçimde garanti etmez. Dolayısıyla rektör dahil üniversite yönetimini belirleme hakkı; üniversitenin iyi yönetilmesini sağlama ve yönetici adayları ile akademisyenleri kuruma en yüksek katkıyı sunacak şekilde seçme sorumluluğunu da zorunlu olarak beraberinde getirir.

Bu nedenledir ki, bahsekonu ülkelerde, üniversitelerin bilimsel/idârî-mâlî özerkliği ile “sorumluluk” dengesi, her aşamada (üniversite yönetiminin belirlenmesi, rektör/başkan seçimi, akademisyenlerin işe alınması ve üst akademik unvanlara yükseltilmesi gibi süreçlerde, “kurumsal içe kapanmayı (akademik akrabalığı) önleme” ve “uluslararası rekabete dayanıklılığın sağlanması” ilkeleriyle tesis edilmeye çalışılmıştır[1].

Özetlemek gerekirse; ABD, İngiltere, Almanya, Fransa ve İsviçre gibi, bilimde ileri gitmiş ülkelerin yükseköğretim sistemlerini incelediğimizde, şu hususlar açıkça kendisini göstermektedir; Bu ülkelerde, bilimde sağlanan başarı tesâdüf değildir. Üniversite yönetimleri, siyâsî müdahalelerden olabildiğince korunmuştur. Mâlî özerklik sağlanmış olmakla birlikte, mâlî işlemlerde hukuka uygunluğun sağlanması ve keyfî işlemlerin önüne geçilebilmesi için, işlemlerde şeffaflık, risklerin belirlenmesi ve hesap verilebilirliğin sağlanması gibi konular sürdürülebilir ve uygulanabilir kurallara bağlanmış, gerekli denetim mekanizmaları tesis edilmiştir. Akademik/bilimsel başarıyı getiren rekabetçi ve liyakat odaklı bir sistem kurulmuştur. Bütün bu konularda yetki ve sorumluluk dengesi ideal düzeyde kurulmaya çalışılarak, sistemin başarısı ve sürdürülebilirliği güvence altına alınmaya çalışılmıştır. Böylelikle, bu ülkelerde, üniversiteler, yürütme erkinin vesâyeti altında kalmadıkları için özgürce bilim üretebilmekte; buna karşılık bütçe ve itibar kaybı riskini bizzat üstlendikleri için içe kapanma, kayırmacılık ve atâlete düşmekten olabildiğince kaçınmaya çalışmaktadırlar.  Rektör belirleme yetkisinden akademik kadro alımlarına kadar her aşamada yetkiyi elinde tutan kurullar (ve, dolayısıyla, bu kurullarda görev alan üniversite mensubu akademik ve idârî personel ile -bâzı durumlarda- öğrenciler), verdikleri kararların mâlî ve bilimsel sonuçlarına da doğrudan katlanmak zorunda kalabilmektedirler. Dolayısıyla söz konusu ülkelerde üniversite özerkliği, sorumsuz bir ayrıcalık alanı değil; bilimsel üretkenliği, şeffaf ve etkili denetimi, hesap verebilirliği ve kurumsallaşmayı[2] zorunlu kılan yüksek bir kamusal sorumluluk rejimi olarak işlemektedir.

Yukarıda anlatılan hususlar konumuz bakımından şu sebeple önemlidir; Ülkemizde, üniversitelerin asıl sorunu, rektörün kim tarafından ve nasıl atanacağı meselesi değildir. Rektör ataması da dâhil olmak üzere, üniversite yönetimlerinin belirlenmesinde, üniversitenin bilimsel başarısının ve mâlî imkânlarının artması gibi konular, yönetimi belirleme hakkı tanınan üniversite mensupları (ya da, sözkonusu atama yetkisine sâhip kılınan dış makamlar) bakımından önem taşımıyorsa; daha açık bir anlatımla, üniversitenin bilimsel ve iktisâdî başarısı ve başarısızlığı “seçenleri ve seçilenleri” olumu ya da olumsuz şekilde etkilemiyorsa, yâni “yetki-sorumluluk dengesi” ideal düzeyde kurulamıyorsa, o takdirde -yalnız yönetim kademesinde değil, akademisyen ve idârî personel seçiminde de- “en ehil olanın” tercih edilmesini sağlamak kabil değildir.

Ülkemizde, yalnız üniversite konusunda değil, hemen her konuda, görev-yetki-sorumluluk dengesinin ideal düzeyde kurulamamış olması ve/veya etkili ve tarafsız bir denetimin yapılamaması, temel sorunlarımızdan birisidir.

Peki, bunu neden yapamıyoruz?

Ülkemizin ve başka ülkelerin olumlu-olumsuz tecrübelerinden neden yararlanmıyoruz veya yararlanamıyoruz?

Bunda, entelektüel vasıfları yeterli; toplumu etkileme ve öncülük edebilme kudretini hâiz, millî duyarlılığı yüksek, şahsî çıkar hesaplarını aşabilecek olgunluğa erişmiş “nitelikli aydın” buhranımızın -özellikle- etkili olduğu inancındayım. Bu durumun, bütün modernleşme târihimiz boyunca en önemli sorunlarımızdan birisi olduğunu; yalnız üniversite mevzuunda değil, ülkemizin bütün diğer meselelerinin çözümünde de, gerekli ve yeterli çözümlerin uygun zamanda üretilmesi ve uygulanması konusunda, ciddî bir zaaf yarattığını düşünüyorum.

Entelektüel seviyenin düşüklüğünün yanısıra, toplumun bütün kademelerinde hukuk, demokrasi, özgürlükler, kamu kaynaklarının etkili ve verimli kullanılması, bilimsel gelişmenin önemi gibi konularda kuvvetli ve yüksek seviyeli bir bilinç düzeyine erişilememesin de önemli bir faktör olduğu inancındayım.

Kanaatimce, bir başka önemli zaafımız daha var; Toplum olarak, pek çok konuda, umûmiyetle, bir başarısızlığın sebebini tek bir gerekçeye dayandırmak gibi -genelleyici ve sorunu basitleştirici, analize ve araştırmaya dayanmayan- bir yaklaşımı benimsiyoruz. Meselâ, “siyâsî partiler kanunu değiştirilirse, partilerdeki lider sultasının ortadan kalkacağını”; “yeni bir anayasa yapılırsa, ülkenin pek çok sorununun çözüleceğini”, “falanca lider gider ve başımıza filanca lider gelirse, işlerin düzeleceğini” vb. düşünüyoruz. Bu eğilimin yalnızca günümüze mahsus olmadığını da biliyoruz. Oysa ki, burada üzerinde durduğumuz hususlar da dâhil olmak üzere, insanı/toplumu ilgilendiren hususlarda, çoğu zaman, sayılamayacak kadar çok farklı etken sözkonusu olabilir. Ancak, entelektüel seviyenin düşüklüğü ve gerçek anlamda “münevver” vasfını hâiz aydınlarımızın -en azından sayıca- yetersiz olmasının, sorunlara derinlemesine nüfuz edilmesine imkân vermediği; toplumun geleceği bakımından önem taşıyan -ancak semeresini uzun dönemde verebilecek olan- politikaların uygulanması konusunda toplumun bütün kademelerinde görüş birliği ve bilinç oluşturulmasının önünde engel teşkîl ettiği görüşündeyim.

Böyle olunca da, nabza göre şerbet veren, ahaliye mavi boncuk dağıtan, kısa vâdeli çıkarlar uğruna uzun vâdede toplumun geleceğini karartma istidadı olan politikaları savunanlar ve uygulayanlar, karşılarında “durun kalabalıklar, bu cadde çıkmaz sokak” diye haykıran gür bir sesin yokluğundan yararlanarak, diledikleri gibi at oynatabiliyorlar. Üniversite konusu da bundan ayrı düşünülemez. “Üniversite rektörlerini şöyle değil de, böyle seçersek, sorun çözülür” anlamına gelen “basit” çözüm önerilerini de bu bağlamda değerlendiriyorum.

***
Ezcümle; üniversitelerimizin her bakımdan gelişmesi, saygınlığının artması, dünyânın önde gelen üniversiteleri arasında girmesi, Türk Toplumunun her bakımdan gelişebilmesinin ve muâsır medeniyet seviyesinin üzerine çıkabilmesinin (huzur, barış, demokrasi ve refah gibi konularda, dünyânın en gelişmiş ülkeleri arasında yer alabilmesinin) asgarî şartları arasındadır.

Konu ziyâdesiyle önemlidir.

Hattâ, üniversitelerimizin saygınlığının ve bilimsel seviyesinin artırılması, kanaatimce, ülkenin en önemli meselesidir.

Zîrâ, Üniversite düzelmeden, toplumumuzu ilgilendiren meselelerde, akılcı/rasyonel, uygulanabilir, toplumun imkân ve ihtiyaçları ile mütenâsip, insanlığın evrensel kabûlleriyle uyumlu gelişmeler sağlanabilmesi, kabil değildir.

Bilimsel gelişmeler ile kalkınma/iktisâdî büyüme arasındaki doğrusal ilişkiyi ortaya koyan çok sayıda bilimsel araştırma yapılmıştır. Yeterli ölçüde ve istikrarlı biçimde bilimsel-teknolojik gelişme sağlanmadan, ülkemizin refah seviyesini mütemâdî biçimde yükseltecek iktisâdî gelişmenin temini imkân haricidir. Bilim-teknoloji üretimi düşük seviyelerde olmakla birlikte, doğal kaynakları üzerinden olağanüstü gelirler elde eden ülkelerin gelişmişlik sıralamasında esamelerinin okunmaması, bu durumun bir başka önemli kanıtıdır.

Şu hâlde, üniversitelerimizin daha iyi bir konuma getirilebilmesi için neler yapılması gerektiğini tartışmak, bu konuda mutabakat sağlamak ve üzerinde uzlaşılan hususlarda hızla uygulamaya geçilmesini temin etmek için, öncelikle konuyu basite indirgeyen yaklaşımlardan kaçınılması gerekir. Her türlü önyargıdan uzak biçimde, Türkiye’nin ve Türk Milletinin esenliğinin zorunlu şartlarından birisi olduğu bilinciyle, dînî-ideolojik taassupların esiri olmayan ehil insanlar tarafından, çözüm bulma ahdiyle ve azmiyle ele alındığı takdirde, Türkiye’nin hiçbir sorununun çözümsüz kalmayacağını düşünüyorum.

Selám ve muhabbetlerimi sunuyorum.

Mustafa TEZEL

Önemlidir;

Konu uzmanlık alanımın dışında olduğundan, bir sistem önerisinde bulunmak gibi bir hadsizlik yapmamaya özen gösterdim. Bu mektubun amacı, yalnızca konuya yaklaşım biçimindeki bir eksikliğe dikkat çekmektir. Mâzur görüleceğimi ümit ederim.

[1] Meselâ, başarılı akademisyenlerin üniversiteye kazandırılması için dikkat çekici önlemler alınmıştır;

İçeriden Kadrolaşma Yasağı (Academic Inbreeding Karşıtlığı): Özellikle Almanya (Hausberufungsverbot), İsviçre ve ABD’deki araştırma üniversitelerinde, doktorasını o üniversitede tamamlamış bir araştırmacının başka kurumlarda deneyim kazanmadan aynı üniversitede profesörlüğe atanması, kurumsal kurallarla veya güçlü akademik teamüllerle engellenir.

Bağımsız Dış Hakemlik: Profesörlüğe yükseltilme dosyaları, adayın kendi bölümündeki meslektaşları tarafından değil; dünyanın farklı üniversitelerinden seçilen, o alandaki en yetkin bağımsız dış hakemler tarafından değerlendirilir.

Kurumsal İtibar ve Mali Sonuç İlişkisi: Üniversiteler, küresel araştırma fonlarını (örneğin ABD’de NSF/NIH, İngiltere’de UKRI, Avrupa’da ERC hibeleri) yalnızca nitelikli araştırmacılar aracılığıyla kazanabildikleri için, liyakatsiz bir atama doğrudan o bölümün gelir ve prestij kaybına yol açar. Bu nedenle akademik kurullar, siyasi veya kişisel yakınlık yerine bilimsel üretkenliği esas almak zorundadır.

[2] Bu kavramı özellikle şu anlamda kullanıyoruz; Görev, yetki ve sorumlulukların kurallara bağlanması; Kurallara uygun davranılıp davranılmadığı hususunun etkin ve tarafsız biçimde denetlenmesi.