Türk Milletçiliği: Union Türklük

Tam boy görmek için tıklayın.

Türkçülük düşüncesine eleştirel yaklaşımımda ortaya koyduğum temel tez şudur:

“Milliyet”, Nation (Ulus) anlamında belirli bir bodunun toplumsal kimliğini; “Millet” ise Union anlamında farklı bodunların üst birliğini ifade etmektedir. “Türk Ulusu”, Türkiye Cumhuriyeti’nin vatandaşlık kimliğiyle ilişkili bir milliyet toplumsallığı iken “Türk Milleti”, farklı Yafetik halkların Töre ve ortak Türkçe temelinde oluşturduğu tarihsel ve kültürel üst birliktir. Bu nedenle Türkçülük, yalnızca Anadolu’da varlık kazanmış “Türk Milliyeti”nin (Nation Türk’ün) yükselmesi mefkûresi değil, tarihin eski devirlerinde Avrasya’da teşekkül etmiş “Türk Milleti”nin (Union Türk’ün) varlığının tanınması ve oluşumunun sürdürülmesi ideolojisidir.

Türkiye’deki Milliyetçi ve Türkçü aydınların meseleyi ele almaya yönelik yaklaşımları, Türk Milleti’ni Nation Türk olarak düşünmek suretiyle şekillenmektedir. Temel meselelerimizden biri, “Türk Milleti” kavramının hangi toplumsal ve tarihsel gerçekliği ifade ettiğidir. Türk adı, yalnızca belirli bir kavmin (Oğuzların), etnik topluluğun, Türkçe konuşan Müslüman halkın veya modern bir ulus-devletin vatandaşlarının adı olarak mı anlaşılmalıdır? Yoksa farklı halkların ortak bir tarih, kültür, dil ve Töre etrafında birleşmesiyle meydana gelen daha geniş bir toplumsal-siyasal birliği mi ifade etmektedir? Union Türklük yaklaşımı, Türk kimliğinin anlaşılmasında bu ikinci imkânı esas almaktadır.

Bu yaklaşımın başlangıç noktası, Milliyet ile Millet kavramlarının birbirinden ayrılmasıdır. Milliyet, Nation anlamında belirli bir bodunun, yani kendi tarihsel ve toplumsal kimliği bulunan bir halkın adıdır. Nitekim, Kazak, Kırgız, Özbek veya Oğuz bu anlamda ayrı ayrı milliyetlerdir. Ayrıca bu milliyetlerin menfaatleri birbirlerinden ayrışmış durumda bulunan devletleri vardır. Örneğin Oğuzların Azerbaycan, Türkmenistan, Türkiye (ve de facto devlet olarak KKTC) olmak üzere devletleri bulunmaktadır. Diğer ifadeyle eğer Millet kavramı “boylar birliği” olarak tanımlanacaksa, Azerbaycan, Türkmenistan, Türkiye, KKTC devletleri ile Gagavuz Türklerinin ve İran’da yaşayan Azeri, Kaşkay ve Horasan Türklerinin dahil olduğu bir “Oğuz Milleti”nden bahsetmek mümkün hale gelecektir. Ziya Gökalp’in Türkçülük düşüncesinde merhaleci bir Turancılık yaklaşımı geliştirdiği ve a) Türkiyecilik, b) Oğuzculuk, c) İslâmî Turancılık hedefi belirlediği hatırlanırsa, Oğuz Birliği mefkûresi dahi “milliyetçi” bir ideoloji olarak kalmakta ve bizim ileri sürdüğümüz “Türk Milletçiliği” tasavvurundan uzak kalmaktadır.

Kavramlaştırdığım “Millet” kavramı, farklı bodunların daha üst bir toplumsal-siyasal birlik meydana getirmesini ifade eden Union’u ifade etmektedir. Dolayısıyla Türk Milleti, tek bir bodunun (örneğin Oğuzların) genişlemesinden ibaret değildir; farklı bodunların Türk adı altında birleşmesiyle ortaya çıkan bir birliktir. Türk, bu birliğin önceden var olan etnik unsuru değil, Union sayesinde meydana gelen üst kimliğidir.

Bu ayrım, Ziya Gökalp’in millet tasavvuruna yöneltilen itirazımın temelini oluşturmaktadır. Gökalp’in millet anlayışı, Türk toplumunu modern Nation çerçevesinde tanımlarken Turan halklarının birliğini aynı kavramsal düzlemde açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Zira Ziya Gökalp, Türklüğü hem Oğuzla eşitlemekte hem de onu İslâm kimliği ile tanımlamaktadır. Nitekim, “Türkleşmek İslamlaşmak Muasırlaşmak” başlıklı kitabında Türkçülüğün İslâmcılık sayılması gerektiğini şöyle ifade etmekteydi (özetleyerek aktardım):

“Türkçülerin hedefi ‘Çağdaş bir İslam Türklüğü’ idi. Çünkü Türklerin Millet Mefkûresi Türklükse, ümmet mefkûresi İslâmlıktır. Türkçüler, İslâm ümmetçisi olarak kendilerini İslâm Milliyetçilerinden ayırt ederler. Türklerin tamamına yakını Müslüman dinine mensup oldukları için, Türkçüler hiçbir zaman İslâm ümmetçiliğine ters düşen bir duygu beslemeyeceklerdir.”[1]

Esasen Ziya Gökalp’in “Türk” ve “Turan” kavramlarına verdiği anlam Türkiye eksenlidir ve Yakut, Kırgız, Özbek, Kıpçak, Tatar halklarını “Türk” saymamaktadır. Ziya Gökalp, “Türkçülüğün Esasları” kitabında “Türk Milleti” kavramını sadece “Türkiye Türkleri”ne hasretmiş, Yakut, Kırgız, Özbek, Kıpçak, Tatar halklarını “Türkçülük” mefkûresi içinde değil, “Turancılık” mefkûresi içinde değerlendirmiştir (özetleyerek aktardım):

“Bugün kültürce birleşmesi kolay olan Türkler, özellikle Oğuz Türkleri, yani Türkmenlerdir. Türkiye Türkleri gibi Azerbaycan, İran ve Harezm ülkelerinin Türkmenleri de Oğuz uruğundandırlar. Türkçülükteki yakın ülkümüz Oğuz birliği ya da Türkmen birliği olmalıdır. Türk sözcüğü bugün yalnız Türkiye Türklerine verilen bir ad olmuştur. Türkiye’deki Türk kültürü içine girenler doğal olarak yine bu adı alacaklardır. Benim kanımca bütün Oğuzlar yakın bir zamanda bu adda birleşeceklerdir. Fakat Tatarlar, Özbekler, Kırgızlar ayrı kültür oluştururlarsa ayrı uluslar halini alacaklarından yalnız kendi adlarıyla anılacaklardır. O zaman bütün bu eski yakınları budunsal bir birlik olarak birleştiren ortak bir ada gerek duyulacak. İşte bu ortak ad Turan sözcüğüdür. Türkçülüğün uzak ülküsü Turan’dır. Turan kimilerinin sandığı gibi Türklerden başka Moğolları, Tunguzları, Fin-Ugorları, Macarları da içine alan bir budunlar topluluğu değildir. Bu topluluğa bilim dilinde Ural-Altay topluluğu denilir. Bununla birlikte bu topluluğa bağlı budunların dilleri arasında bir yakınlık bulunduğu da henüz kanıtlanamamıştır. Öyle ki, kimi yazarlar, Ural budunlarıyla Altay budunlarının birbirinden ayrı iki topluluk olduğunu ve Türklerin, Moğollar ve Tunguzlarla birlikte Altay topluluğuna, Fin-Ugorlarla Macarların da Ural topluluğuna bağlı bulunduklarını ileri sürüyorlar. Türklerin Moğollar ve Tunguzlarla bir dil yakınlığı olduğu da henüz kanıtlanamamıştır. Bugün bilimsel olarak saptanan bir gerçek varsa o da Türkçe konuşan Yakut, Kırgız, Özbek, Kıpçak, Tatar, Oğuz gibi Türk boylarının dilce ve gelenekçe budunsal bir birliğe sahip bulunduğudur. Turan sözcüğü, Turlar, yani Türkler demek olduğu için yalnızca Türkleri içine alan birliğin bir adıdır, öyleyse Turan sözcüğünü bütün Türk kollarını içine alan büyük Türk ülkesi için kullanmamız gerekir.”[2]

Ziya Gökalp, “Türk” ve “Turan” kavramlarına yüklediği anlam gereğince Macarları, Moğolları, İskândinav Türklerini “Türklük” dışı görmekte ve onları “Turan Ülküsü” dışında bırakmaktadır:

“Turan sözcüğünün anlamı böyle sınırlandırıldıktan sonra artık Macarların, Fin-Ugorların, Moğolların, Tunguzların, Turan’la bir ilgileri kalmamak gerekir. Turan bütün Türklerin geçmişte ve belki de gelecekte bir gerçeklik olan büyük yurdudur.”[3]

Tarafımca geliştirilen “Union Türklük” yani “Türk Milletçiliği” düşüncesi ise Macarların kendilerine “Kıpçak Türkü” demeleri ve “Türk Devletleri Teşkilatı”na (TDT) gözlemci üye statüsüyle katılımları nedeniyle Ziya Gökalp Türkçülüğünün (TDT)’nin bütün kararlarıyla ve gelecek vizyonuyla çeliştiğini ve çatıştığını öne sürmektedir. Esasen Ziya Gökalp Türkçülüğü, kendisini ümmetçi olarak nitelediğinden, Türkçülüğün din/ırk/vatan üstü ideolojisiyle bağdaşmaz durumdadır. Nitekim Ziya Gökalp, Türkiye Cumhuriyeti’nin Harf İnkılâbı ve lâik kurumsallaşma politikaları ile de çatışan görüşler ileri sürmüştür. Hatta denilebilir ki, Ziya Gökalp (bize miras bıraktığı düşünceler dikkate alınarak), 1924’te değil de 1950’de vefat etseydi, Cumhuriyet’in inkılâpları ile çatışarak muhalefete düşmesi kaçınılmaz bir profil olacaktı:

“Türkçülerin ayrıca bir ümmet programları da olmalıdır. Ve içinde başlıca şu esaslar bulunmalıdır: 1) Bütün İslam kavimleri arasında, ortak olan Arap harflerini değiştirmeden kullanmak; 2) Bütün İslam kavimlerinde, bilimsel terimlerin ortak bir duruma getirilmesi için İslâm kavimleri arasında terim belirleme kongreleri düzenlemek ve terimleri Türkçeden, Arapçadan ve Farsçadan yapmak; 3) Bütün İslam kavimlerinde ortak bir eğitimin gerçekleşebilmesi için eğitim kongreleri toplamak; 4) Bütün İslam kavimlerinin müftülükleri arasında devamlı bir bağ kurmak; 5) İslam ümmetinin simgesi olan Hilal’in (ay) kutsallığını korumak için birlikte hareket etmek. Bu ilkelerden anlaşılıyor ki, Türkçülük aynı zamanda İslamcılıktır.”[4]

Ziya Gökalp, Tatarları da “Türklük” dışında değerlendirmekte ve hatta onları Kıpçak olmamakla nitelemektedir:

“Gerçekte ise Tatar kelimesi, eski Türk tarihinde, bugünkü Kuzey Türkleri ile hiç ilişkisi olmayan yabancı bir kavime verilmiş olan bir isimdir. Ne Cengiz ne de Timur, Tatarları sevmezdi. Demek ki, Tatarlar Türk olmadıkları gibi Moğol da değildiler. O halde Rusların, Türkleri hem aşağılamak hem de bölmek için taktıkları bu adı Kuzey Türkleri asla kabul etmemelidirler. Kuzey Türkleri ise genellikle Kıpçak Türkleridir (…) Avrupa medeniyeti içinde bir Türk kültürü yaratılmasına çalışılması, bir Türk milletinin kurulmasına temel olacak ve Osmanlı, Kıpçak, Özbek, Kırgız gibi terimler bölge isimleri olarak kalacaktır. Tatar kelimesine gelince, bilimsel incelemeler sonunda bu kelimenin, Kuzey Türklerine düşmanlık sonucu yakıştırılmış bir ad olduğu anlaşılacak, böylelikle Tatarcılık akımı da iflas edecektir.”[5]

Ziya Gökalp’in yukarıda aktardığım görüşlerine birbirinden farklı milliyetlere mensup halkların tek bir Millet meydana getirmesi, yalnızca ortak dil, ortak bodun veya din üzerinden açıklanamayacağı itirazı getirilebilecektir. Türk tarihindeki İskit, Hun ve Göktürk yapılanmaları, farklı toplulukların bir üst ad ve üst siyasal birlik etrafında örgütlenebildiğini göstermektedir. Bu nedenle Türk tarihini yalnızca Müslüman Oğuzların Selçuklu ve Osmanlı tecrübesi üzerinden okumak, Türk Milleti’nin tarihsel kapsamını daraltmaktadır. Hun ve Göktürk örneklerinde görülen birlik, farklı bodunların ortak bir üst kimlik altında toplanmasıdır. Bu bodunların içinde Moğollar, Tatarlar, Fin-Ugorlar, Macarlar da bulunmaktadır. Mete’nin farklı halkları bir aile gibi birleştirdiğini ifade eden anlatısı ve Orhun Yazıtları’ndaki çeşitli kavimlere ilişkin kayıtlar, bu üst birlik düşüncesinin tarihsel dayanakları olarak ele alınmaktadır. Burada Türk adı, bir bodunun diğer bodunlar üzerindeki etnik üstünlüğünü değil, farklı toplulukların ortak bir siyasal ve kültürel kimlik içerisinde birleşmesini ifade etmektedir. Oğuzların Göktürk siyasal birliğiyle ilişkisi de bu bakımdan önemlidir: Oğuzların ayrı bir bodun olarak varlıklarını sürdürmesi ve kendisine “Türk” adını alması, Türk Milleti’nin bodunlar birliği niteliğini ortadan kaldırmamaktadır.

Bu birliğin kurucu ilkesi Töre’dir. Töre, yalnızca geçmişten devralınmış örf ve âdetlerin toplamı olarak görülmemelidir. Töre, farklı halkları ortak bir toplumsal düzende buluşturan normatif ilkedir. Hanif Türk tezi, Töre’yi Hanifliğin ahlâkî değerlerinin toplumsallaşması olarak yorumlamakta; Türk kimliğini belirli bir ırkın veya dinî cemaatin mensubiyetine indirgememektedir. Bu nedenle Türklük, kapalı bir etnik aidiyet olmadığı gibi, belirli bir Türk haplogrubu ile de açıklamamaktadır. Nitekim Kazaklar: C2, Kırgızlar: R1a, Oğuz Türkleri ve Anadolu/Oğuzları: R1b haplogrubunda kabul edilmektedir. Türkçe konuşan Hristiyan toplulukların, Müslüman olmayan Türk halklarının veya farklı tarihsel köken anlatılarına sahip Avrasya topluluklarının Türklükle ilişkisi de kesilmemeli ve farklı boyların Türklükle bağı yalnızca dinî mensubiyet üzerinden reddedilmemelidir. Türk Milleti’nin sınırlarını belirleyen temel mesele, belirli bir dine, mezhebe veya kavme mensup olmak değil, Töre’ye ve ortak kültür kodlarına atıfla temellendirilmiş bir üst aidiyetin kurulabilmesidir. Dolayısıyla kendisini “Türk” kabul eden, kurulacak birlikte Türkçeyi ortak iletişim dili olarak kullanacak, İskit/Hun/Göktürk konfederasyonlarını ortak tarih geçmişi olarak benimseyecek halkların ortak toplumsallığını “Türk Milleti” saymak gerekliliği bulunmaktadır.

Yafes ve Hanif Türk anlatısı bu tarihsel süreklilik tasavvurunun parçasıdır. Bu anlatı, Türk kimliğini yalnızca modern ulus-devletlerin ortaya çıkardığı bir aidiyet olarak görmemekte; Töreli toplumsallığın tarihini daha eski dönemlere uzanan bir çerçevede ele almaktadır. Böylece Türk Milleti, belli bir coğrafyada ve belli bir tarihte ortaya çıkmış tek bir Nation olarak değil, farklı zamanlarda ve coğrafyalarda yeni halkları bünyesine katabilen tarihsel bir birlik olarak tasavvur edilmektedir. Bu perspektifte Türk olmak, yalnızca bir soy zincirine mensubiyet olmayıp, ortak tarih ve Töre bilinciyle Türk üst kimliğini benimsemek anlamına gelmektedir. “Union Türk” tezi, tarih içinde kimi halkların “Türk” üst kimliğini benimsemekle birlikte, zaman içinde bodunlaşma (milliyetçilik) ideolojisi ile hareket ederek “Türk Milleti”nden koptuğunu ileri sürmektedir. Savunduğumuz Türkçülük, kendisini “Türk Milleti” bodunlar birliğinden koparan bu halkların zorla yeniden Türkleş(tiril)mesi ideolojisi olmayıp, Türklüğün seçimle (iradî katılımla) gerçekleşen bir kimliği ifade ettiğini beyan etmektedir. Diğer ifadeyle Hoca Ahmed Yesevî’ye atfedilen “Din seçim, Türklük kaderdir” şeklindeki gerçekliği ispatlanamamış sözün aksine “Türklük ve Din, toplumsal seçimdir ve Töre’yi hatırlayıştır.”

Geçmişte İskit/Hun/Göktürk gibi tarihsel birliklerin kuruluş biçimi ile savunduğumuz Türkçülüğün birlik tasavvuru aynı değildir. İskit, Hun ve Göktürk siyasal yapılarında farklı bodunların birliğe katılması zaman zaman askerî güç ve zorlamayla gerçekleşmiştir. Bu tarihsel gerçeklik, gelecekteki Türk Milleti tasavvurunun da “Türk” olduğu tahayyül edilen halkların Türklüğe zorlanmasını gerektirmez. Union Türklük, Kazaklığı, Özbekliği veya Kırgızlığı ortadan kaldırmayı değil; bu milliyetlerin kendilerini daha geniş Türk Milleti’nin unsurları olarak görebilmelerini amaçlamaktadır.

Bu bakımdan Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) ortaya çıkışı yeni bir imkân alanı açmaktadır. Türkî ulusların kendi devletlerini ve millî kimliklerini koruyarak ekonomik, kültürel ve toplumsal ilişkilerini geliştirmeleri, ortak bir Türk Milleti bilincinin oluşmasına zemin hazırlayabilir. Ortak Türkçe kelimeler sözlüğü, ortak alfabe çalışmaları, ortak ticaret ve kültür ilişkileri, karşılıklı seyahat kolaylıkları, ortak dijital pazar gibi girişimler ile halklar arasında gerçekleşecek evlilikler ve akrabalıklar bu bütünleşmenin somut araçları olabilecektir. Türkçenin ortak iletişim alanı oluşturması, farklı lehçelerin ve yerel dillerin ortadan kaldırılmasını da gerektirmemektedir. Birliğin gücü, alt kimlikleri silmesinden değil, onların varlığını koruyarak müşterek bir kültür alanı oluşturabilmesinden doğacaktır.

Bu nedenle Union Türklük bir devlet tipi veya bütün Türk halklarını tek bir devlet çatısı altında toplama projesi değildir. Union Türklük, ulus-devletlerin egemenliğini ortadan kaldırmayan, Birleşmiş Milletler veya Avrupa Birliği benzeri gönüllü ve eşitler arası bir kültürel-siyasal birlik (cultural union) modeline dayanmaktadır. Birlik, mevcut devletlerin ortadan kaldırılmasını zorunlu kılmadan, farklı milliyetlerin (nationların) ortak tarihsel ve kültürel aidiyetini geliştirebilecektir. Union Türkçülüğün hedefi, bir ulusun diğerleri üzerinde ağabeylik statüsüne geçmesi veya hiyerarşik üstünlük kurması değil (ki Ziya Gökalp’in programı bunu koşulluyordu); farklı bodunların eşit ve gönüllü katılımıyla ortak bir Millet bilincinin oluşmasıdır. “İstanbul merkezli Türkçülük” veya “Türklüğü Müslüman Oğuzluk üzerinden açıklamak” gibi yaklaşımların (yani Ziya Gökalp’in Türkçülüğünün) aşılması da bu nedenle gereklidir.

Union Türklük düşüncesinin Türkiye özelinde siyasal sonucu, Cumhuriyet ve Töre ilişkisi içinde belirginleşir. Türk Milleti’nin bir bodunlar birliği olarak kabul edilmesi, herhangi bir etnik topluluğun siyasal iktidar üzerinde doğuştan gelen bir imtiyaza sahip bulunduğu fikrini reddetmek anlamına gelir. Töre, güçlülerin ve ayrıcalıklıların değil, zayıfların ve masumların da korunmasını sağlayan ortak normatif düzen olarak Türk Milleti’nin ortak siyasal anlayışının zeminini oluşturur. Farklı etnik toplulukların birliği, birinin diğerine hükmetmesiyle değil, ortak Töre’ye (evrensel ahlâk ilkelerine) bağlılıkla mümkündür. Böylece Cumhuriyet, Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık kesbeden her ferdin din-lâiklik çatışmasına uğramadığı siyasal çatısı statüsüne yükselir.

Sonuç olarak Türkçülük, yalnızca mevcut bir nationun (milliyetin) varlığını koruma ve güçlendirme düşüncesi olarak sınırlandırılamaz. Milliyetçilik kendi Nation’ını yüceltirken, Milletçilik farklı Nation’ların daha geniş bir birlik içerisinde buluşmasını hedefler. Türk Milleti, Ziya Gökalp’in “Türk” diye kategorize ettiği “Türkçe konuşan Müslüman” halkların Türkiye tarafından bir araya getirilmesiyle değil, İskit/Hun/Göktürk bodunlar birliğinden gelen farklı halkların Türk adı altında birleşme iradesiyle meydana gelir. Bu nedenle Union Türklük, Türk kimliğini bir etnik topluluğun mülkiyetinden çıkararak tarihsel, kültürel ve ahlâkî bir ortaklığın adı hâline getirmektedir. Türk Milleti’nin geleceği, Avrasya’nın farklı bodunlarının kendi kimliklerini muhafaza ederek Töre, Türkçe ve ortak tarih bilinci etrafında gönüllü bir birlik kurabilmesine bağlıdır.

[1] Ziya Gökalp, Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak, Toker Yayınları, 2013: 39-40.

[2] Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Hazırlayan: Mahir Ünlü-Yusuf Çotuksöken, İnkılâp Kitabevi, 2024: 20-22.

[3] Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Hazırlayan: Mahir Ünlü-Yusuf Çotuksöken, İnkılâp Kitabevi, 2024: 24.

[4] Ziya Gökalp, Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak, Toker Yayınları, 2013: 39-40.

[5] Ziya Gökalp, Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak, Toker Yayınları, 2013: 53-55.

Yazar
Lütfi BERGEN

Bu websitesinde farkı kaynaklardan derlenen içerikler yayınlanmakta olup tüm hakları sahiplerinindir. Sitedeki içerikler atıf gösterilerek kaynak olarak kullanlabilir. Yazıların yasal sorumluluğu yazara aittir. Tüm Hakları Saklıdır. Kırmızlar® 2010 - 2026

medyagen