Ziya Gökalp’in düşüncesindeki temel açmaz Osmanlı’nın Turan’ı kurabileceği hülyasıydı (“Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak” kitabındaki yöneliş-1918). Bu kitabın makaleleri 1913-14’te yazıldı. Kitabın yayımlandığı yıl (1918) İtilaf Devletleri’nin (İngiltere, Fransa, İtalya) tarafından fiilen İstanbul’a girmesi ve 1920’de de resmen işgal edilmesiyle kitabın Osmanlı merkezli Turan tasavvurunun siyasî zemini ortadan kalktı.
Ziya Gökalp, Turancılık fikrini Osmanlıcılık ve İslamcılık fikirlerinin üstüne bina etmiş sayılabilecektir. Zira Türk dünyasının birliğini isterken bile “İstanbul tek Türk Hakanlığı’dır” diyordu. Ayrıca “İstanbul Hilafet’in başkentidir” ifadesiyle de Osmanlıcı-İslâmcılığını ikrar etmiş oluyordu. Ziya Gökalp’in bu söylemleri kitabında (“Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak”) şöyle yer almıştır (özetleyerek aktardım):
“İstanbul’un bir başşehir çekiciliğine sahip olması, yalnızca Osmanlı Türkleri ile ilgili değildir. İstanbul tek Türk Hakanlığı’nın Ordu-Kent’idir (Başşehir). Bu yüzden bütün Dünya Türklüğünün de kıblesi sayılır. Ayrıca İstanbul, İslam Halifeliğinin de merkezidir. O halde İstanbul, millî çekiciliğinden başka, dinsel bir kutsallık da taşımaktadır. İstanbul Türkçesi’nin bütün Türkler için millî dil olması, bu çekicilik ve kutsallığın dile de geçmiş olması yüzündendir. Üstelik de İstanbul Türkçesi, Türk lehçelerinin en güzeli, en işlenmişi, edebiyat ve ilim yönünden en zenginidir. Özetlersek, İstanbul dilinin millî dil olarak kabul edilmesi, Avrupa medeniyeti içinde bir Türk kültürü yaratılmasına çalışılması, bir Türk milletinin kurulmasına temel olacaktır.”[1]
Ömer Seyfettin ise şöyle diyordu:
“Rusya’nın ve İngiltere’nin emperyalizmi asla tabiata ve hakikate muvafık bir mefkûre sayılmaz. Türklerin mefkûresi milliyet gayesini ihmal eden kör ve aç, akur ve zalim bir emperyalizm, bir cihangirlik değildir. Türklerin mefkûresi, Asya’da birbirine bitişik olarak yayılmış Türk illerini Osmanlı bayrağının gölgesine toplayarak büyük ve kuvvetli bir ‘İlhanlık’ teşkil etmektir.”[2]
Hüseyin Nihal Atsız’ın (1905-1975) Turancılığı, kendisi genç yaşta iken Osmanlı yıkıldığı için yeni kurulan Türk Devleti’ne siyasî bir hedef yüklemekteydi:
“Millet, milli bir hedef ister. Ancak o hedefi gördüğü zaman sürü olmaktan çıkıp insanlaşır, bencil olmaktan kurtulup fedakârlaşır. Bizim için en kutlu hedef Turancılıktır. Bütün Türkleri birleştirmek hakkımız ve görevimizdir. Bizden zorla koparılanı geri almak adaleti yerine getirmektir. Turancılık bir büyüklük düşüncesidir. Büyüklük düşüncesi asil bir düşüncedir. Turancılığı, bütün Türkleri yalnız kültür alanında birleştirmek diye anlamak boş ve yanlıştır. Sosyal bir kanundur ki kültür birliği ancak siyasi birlik sonunda doğar.”[3]
Gökalp’in Turancılığı 1913-18 arasının (Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak) siyasal-Osmanlıcı bir ülküsüydü; sonraki yıllarda (Türkçülüğün Esasları) bu ülküden uzaklaştı. Ziya Gökalp’in Turancılığına dair eleştirilerim, onun bu Oğuz/Osmanlı/İstanbul merkezli siyasal formuna yöneliktir. Bu form, Kıpçak/Karluk/İtil-Bulgar/Hakas-Tuva Türklerinin farklı bir Türkçülük veya Turancılık fikri geliştirebilmesi ihtimalini dikkate almamaktadır. Ömer Seyfettin de 1920’de vefat ettiği için, Osmanlıcı/Oğuzcu Turancılık görüşünü tashih etmek imkânını bulamadı. Atsız ise, Ziya Gökalp ile Ömer Seyfettin’in Turancı görüşlerini güncelleyerek düşünce üretmeyi tercih etti; Ziya Gökalp Turancılığına eleştiri getirmedi. Türkçü-Turancıların bu eski ideologları Türk halkları arasındaki bütünleşmenin (Turan), siyasî olmasını savunmaktaydı. Osmanlı ve Türkiye merkezli bu Türkçü-Turancılık, Oğuz-içi toplumlar bakımından bile benimsenmemiş durumdaydı. Nitekim Mehmet Emin Resulzâde, Merkeziyetçi Pan-Turanizmi “romantik” görmekte, Âdem-i Merkeziyetçi Bağımsız Devletler fikrine yakın durarak onu “realist milliyetçilik” olarak nitelemekteydi (özetleyerek aktardım):
“Halkları aynı isim altında toplamak ve bu envaı çeşit unsuru aynı kaide ve kurallar temelinde idare etmek cazip görünse de aldatıcıdır. Hatta tüm Türkleri kapsaması gereken ortak bir devleti inşa etme düşüncesi de gerçekleşmeyecek bir hayaldir. Bu olgu, asırlar boyunca yaşanan son derece kanlı ve elemli olaylarla tespit edilmiştir. Tarih, bize Pan-İslâmcılık ve Pan-Turanizm siyasi sistemlerinin başarıyla uygulandığına işaret eden tek bir olgu ve olay örneği vermemektedir.”[4] “Pan-Turanizm hareketi belli bir siyasi düşünce sistemi haline ulaşınca burada iki eğilim ortaya çıkmıştı: merkeziyetçilerin romantik cereyanı ve âdem-i merkeziyetçilerin realist cereyanı. Milleti ırksal düzlemde anlayan Alman teorisyenlerin etkisi altında bulunan birinci cereyanın temsilcileri, Türk halkları arasındaki ortak kan bağını, dillerinin bazı ortak yönlerinin olmasını ve yine dillerinin de aynı oluşunu elverişli bir siyasî kombinasyon halinde tek Türk[iye] devleti kurmak için yeterli görüyordu. Romantiklerin böylesi toplumsal-siyasi şeması, tutucu, otoriter bir konsepte dayanıyordu ve daha ziyade askerî-kast karaktere sahipti. Realist cereyanın mensupları ise, her ne kadar hareketin yüce ideali ile heyecanlansalar da romantik hayallerden ziyade milli bilincin uyanışından doğacak reel sonuçlara önem vermekteydi. Tüm Türk halklarının milli, kültürel çıkarlarının ortak oluşunu idrak eden realist cereyan açısından, bu halkların merkezî bir devlette birleştirilmesi imkânsız görülmekteydi. Hiçbir zaman somut siyasi program biçimini alamamış bu birinci cereyan, Azerbaycan Türkçülerinin pek de ilgisini çekmemişti. Azerbaycanlı politikacılar, bilhassa Müsavat Partisi mensupları, reel temeli olmayan bir ütopya olarak gördükleri romantik Pan-Turanizme karşı çıkmaktaydı. Onların görüşünce, Kafkasya halklarının konfederasyonu şiarı, Azerbaycan’ın ve tüm Türk dünyasının gerçek hayatî çıkarına daha uygun düşmekteydi.”[5]
Anlaşılacağı üzere Azerbaycan Türkçüleri, Türkiye Türkçülerinin Turan Devleti (İlhanlık) ülküsünü “ütopya” görmekte, bütünTürklüğün “Tek Devlet” ile yönetilmesini hem imkânsız hem de otoriter-askerî-kast sistemi şeklinde değerlendirmektedir.
Ülkemizdeki milliyetçi aydınlar “Türk Milleti”ni devlet ekseninde açıklamaktadır. Nihal Atsız açısından da Türk-İslâmcı Milliyetçiler açısından da “Türk Milleti”, devletle varlık kazanmaktadır. Hanif Türk tezi ise söz konusu ekollerin “devlet eksenli millet” tasavvurlarının “Nation Türklük” şeklinde kavramlaştırılabileceğini, dolayısıyla onların “Millet” dediği toplumsallıkların, “Ulus” kavramıyla nitelenmesi gerektiğini ifade etmektedir. Öte yandan Hanif Türk tezi, Avrasya’daki Büyük Türk Milleti’ni oluşum halinde ve sürekli genişleyen bir bodunlar birliği saymakta ve bütünTürklüğü “Ulus=Nation” değil, “Millet=Union” kavramıyla nitelemektedir. Union Türklük fikrine göre Türkler klasik devlet tasavvuruna uymayan heterarşik bir siyasallık kurdular. Hun, Göktürk konfederasyonları, farklı bodunları birleştirerek onların yatay örgütlenmelerini korumuş, ancak üst kimliklerinde kendilerini “Hun” veya “Türk” olarak tanımlamalarını sağlamıştır. Türklük, milyonlarca ağaçtan oluşan orman gibi yeryüzünün her yanında yaşayan, 15000 yıllık maziye sahip, çok devletli (uluslu) bir “Millet”tir. Bu devletlerin birbiriyle savaşıyor olması, Millet’in oluşumunu etkilememekte; ancak devletler söndükçe, uluslar da tarihten silinebilmektedir.
Bu tez, “Dünyadaki bütün Türkler birleşip Turan Devleti (İlhanlık) kurmalıdır” idealine bağlanmamakta; İskit/Hun/Göktürk halklarının Avrupa Birliği gibi bir birlik kurmasını ve Yafetik ulusların kültürel/ekonomik/toplumsal ilişkilerinin gelişmesini savunmaktadır. Ulusların bağımsız kalıp kendilerini Millet’in parçası olarak düşünmesi Türk halklarının en temel “toplum hakkı”dır. Bunun gerçekleşmesi için de Türk halkları arasında öncelikle bodun kimliklerinin dokunulmazlığı ilkesi yerleşmeli; ardından bu halklar arasında ekonomik ve kültürel bütünleşmenin gerçekleşmesini sağlayacak “Türk devletleri ortak kimliği”, “Türk devletleri ortak dijital pazar sistemi”, “Türk devletleri ortak ticaret ve kültür fuarları” gibi projelere hız verilmelidir. Avrupa Birliği’nin “Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu” (AKÇT) olarak ekonomik entegrasyonu esas alarak kurulup, ardından siyasal bütünleşme alanlarını genişlettiği hatırlanırsa, erken Türkçülerin siyasal bütünleşmeyi öne almaları onların Osmanlıcılıklarından kaynaklanmıştı. Osmanlılığın ise Türk dünyasını kuşatamayacağı erken dönemde ortaya çıkmıştı. Birinci olarak, Osmanlı/Türkiye Türkçüleri için “İstanbul Türkçülüğü” kavramını kullanırsak, bu Türkçülük tarihsel olarak Müslüman Anadolu Oğuzlarının diğer Türk halklarının “abisi” kimliği ile hareket etmekte; bu ise “kardeş” Türk boylarının hiyerarşik dizilimde aşağı statüye itildiği algısına yol açmaktadır. İkinci olarak, İstanbul Türkçülüğü, Türk kimliğini izah ederken “Dini, dinime benzeyen” tanımına ek olarak, halkları “İslâmlaştırarak Türkleştirmek” ülküsüyle hareket ettiği için, Müslüman olmayan Türklerin siyasal katılımına açık olan bir devlet teorisi geliştirememiştir.
Kazakistan’ın 1990’lardaki Avrasya Birliği önerisi, TDT’nin ekonomik gündemi de dikkate alınırsa, günümüzde Türkçülüğün, Türk Milleti’nin (Union Türk) yükselmesi ve genişlemesi (“az bodunu çok eyledim”) ülküsü şeklinde tanımlanması mümkün olabilecektir. Türk lehçelerini konuşan halklar arasında kültürel ilişkilerin artması, ticaretin gelişmesi “Türk Milleti’yiz” bilincinin yükselmesine fırsat verecektir.
Töre’yi yaşatan, Türkçeyi konuşan, Yafes’in torunları olduklarını hatırlayan (anamnesis) halklar varlıklarını sürdürdükçe Türk Milleti yaşayacaktır. İstanbul Türkçülüğü, “Oğuz Turancılığı” idi; Hanif Türk, “Türk Milletçiliği” düşüncesidir. Uluslar “milliyetçilik” yaparken, “Milletçilik” düşüncesi, ulusların kendilerini “Türk Milleti”nin vazgeçilmez parçası olarak düşünmelerini ve Yafetik soydan geldiklerini hatırlamalarını amaçlamaktadır. Uluslar “Türk’üm” demekte ısrar ettikçe, kimliğini hatırlayıp “Türk’üm” diyen başka halkların sesi de Avrasya’da inleyecek.
[1] Ziya Gökalp, Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak, Toker Yayınları, 2013: 52-53.
[2] Polat Nazım Hikmet, Ömer Seyfettin-Bütün Eserleri (Fıkralar, Makaleler, Mektuplar ve Çeviriler), TDK Yayınları, 2016: 429.
[3] Atsız Hüseyin Nihal, Turancılık Milli Değerler ve Gençlik, Ötüken Neşriyat, 2013: 17.
[4] Resulzade Mehmet Emin, Pan-Turanizm ve Kafkasya Meselesi, Ötüken Neşriyat, 2020: 47.
[5] Resulzade Mehmet Emin, Pan-Turanizm ve Kafkasya Meselesi, Ötüken Neşriyat, 2020: 62-63.
