Bindik bir alamete, gidiyoruz kıyamete! Nereye gittiğimizi bilen yok; bildiğini zanneden çok.
Herkes bir şeylerin yanlışlığından şikâyetçi ama kimse bu yanlışlardaki kendi payını sorgulamaya yanaşmıyor. Garip bir toplum olduk.
Tarihimizi bilmeden tarihimizle övünüyor, dinimizi anlamadan dindarlığımızla böbürleniyor, ahlaktan söz ederken ahlaksızlık karşısında susuyoruz.
Bilmeden hüküm verip öğrenmeden sahip çıkıyoruz.
Örnek mi? Bir moda var: Osmanlı torunu olmak.
Tanzimat’ı, Islahat’ı, Meşrutiyet’i hiç araştırdın mı?
Osmanlı’nın hangi şartlarda yükseldiğini, hangi yanlışlarla gerilediğini, neden dağıldığını düşündün mü?
Kendi şecerenden, ailenden, yaşadığın coğrafyanın geçmişinden ne kadar haberdarsın?
Cevap yok! Üç beş padişah ismi, birkaç savaş tarihi, kulaktan dolma, dizilerden bilme kahramanlık hikâyesi…
İşte bütün tarih bilgimiz!
Oysa tarih, övünmek için seçilmiş birkaç zaferden ibaret değildir.
Başarıları kadar hatalarıyla, adaleti kadar zulmüyle, ihtişamı kadar çöküş sebepleriyle de öğrenilmesi gereken büyük bir insanlık tecrübesidir. Atalarının büyüklüğüyle övünmek, insanı büyük yapmaz.
İnsan, o mirastan ne öğrendiğiyle büyür ve Türk tarihi öğrenilecek derslerle doludur.
Bir başka çıkmazımız da din anlayışımız.
Çoğu insan dindar, dinini savunuyor, herkes kendisini inandığı hakikatin temsilcisi olarak görüyor.
Peki inanç; din nedir, iman nedir? İbadet ile ahlak arasındaki bağ nedir?
İman, yalnızca dilde ve ritüelleriyle tekrar edilen sözlerden mi ibarettir, yoksa insanın vicdanına, davranışlarına ve ilişkilerine de yön vermeli midir? İşimize gelince dinin en katı yorumlarına sarılıyor, çıkarımıza dokununca en açık ahlaki ilkeleri bile görmezden gelebiliyoruz.
Dilimizi dinî kavramlarla süslüyor ama davranışlarımızı aynı ölçüde güzelleştiremiyoruz.
Oysa din, yalnızca başkalarına ne yapmaları gerektiğini söylemenin aracı değildir.
Her şeyden önce insanın kendi nefsine, vicdanına ve davranışlarına yönelttiği bir muhasebe olmalıdır.
Kimse başkasının günahından mesul değildir; kimseye “benim gibi inan, benim gibi düşün, benim gibi yaşa” deme hakkına da hukukuna da meşruiyet kazandıramaz.
İnsanın inancı, başkasına gösterdiği sertlikle değil, kendi çıkarına rağmen gösterebildiği adaletle de sınanır. İnsanın ticaretindeki dürüstlüğü, emanet karşısındaki tavrı, güçsüze davranışı ve kul hakkına gösterdiği hassasiyet ahlakının göstergesidir.
Biz çoğu zaman görüntüyle yetiniyor, söylenene bakıp yapılana aldırmıyoruz. Şekli önemserken özü ihmal ediyoruz. Böylece dini çok konuşan ama ahlakı yeterince yaşamayan “makara kukara” bir anlayış ortaya çıkıyor.
İbadet her yerde allaha ulaşır diye düşünmeyerek sadece imamlara kadro açmak için her köye bir iki cami yapıyoruz.
Bazı köylerde kışın köylünün kentlere gittiğini köyün sadece imama kaldığını da gördüm.
Yaşı geçmiş cemaate ibadet hane yapıyoruz da geleceğimizin garantisi çocuklarımızın okullarını nüfus az diye kapatıyoruz.
Tarihimizde anlatılan düşündürücü bir rivayet vardır: 1867 yılında Sultan Abdülaziz’in Avrupa seyahatine çıkması gündeme gelir.
Anlatılanlara göre, bir Osmanlı padişahının ve halifenin yabancı topraklara ayak basmasını sakıncalı bulanlara karşı ilginç bir çözüm bulunur: Padişahın ayakkabısına İstanbul toprağı konulacaktır!
Böylece gittiği yabancı ülkelerde bile sözüm ona kendi toprağına basmış olacaktır.
Ben burada konunun saçmalığından çok, ilkeyi korumak yerine ilkeyi delmenin yolunu arayan “hülleci” zihniyeti anlatmak için bu örneği yazdım.
Bu anlayış yalnızca geçmişe ait değil. Bugün de hukuku savunduğunu söyleyip hukukun etrafından dolaşanlarda, adaletten söz edip yakınlarına ayrıcalık isteyenlerde, din adına konuşup kul hakkını görmezden gelenlerde ve menfaat uğruna her bahaneye sığınanlarda karşımıza çıkıyor.
Bir toplumda herkes kötü değildir. İnsanların çoğu kendisini iyi, dürüst ve vicdanlı olarak görür.
Fakat iyi olmakla iyiliğin gereğini yapmak aynı şey değildir.
Düşünün…
Bir yerde on kişi bulunuyor.
Dokuzu kavga istemiyor, haksızlıktan hoşlanmıyor, başkasının hakkının yenmesini doğru bulmuyor.
Ama içlerinden biri bağırıyor, tehdit ediyor, ortalığı karıştırıyor.
Diğer dokuzu susuyor: Biri huzuru bozulmasın diye…
Biri başına iş açılmasın diye…
Biri “Bana dokunmayan yılan bin yaşasın” diye…
Biri de nasıl olsa başkası itiraz eder diye…
Sonunda o tek kişinin sözü geçiyor. Dokuz kişinin sessizliği, bir kişinin zorbalığına alan açıyor.
Tehlike de burada başlar.
Çünkü toplumun ahlaki dengesi, yalnızca iyi insanların varlığıyla değil, gerektiğinde haksızlığa itiraz edebilmeleriyle korunur.
Burada kendimize de bir çift söz söylemeliyiz.
Biz iyi olduğunu düşünenler…
Kimsenin hakkını yemediğiyle övünenler…
Kavga etmekten ve kötü insanlarla muhatap olmaktan kaçınanlar…
Acaba kendi sessizliğimizle neye hizmet ettik?
Haksızlığa uğrayan birinin yanında kaç kez durduk?
Bir iftiraya, liyakatsizliğe, usulsüzlüğe veya adaletsizliğe kaç kez itiraz ettik? Yoksa kendi huzurumuzu korumak adına toplumsal sorumluluğumuzdan mı uzaklaştık?
Üstelik bu sessizliği bazen olgunluk sanırız.
Oysa her sessizlik erdem değildir; kimi zaman korku, kayıtsızlık veya sorumluluktan kaçıştır.
Bugün toplumun farklı alanlarında benzer bir manzarayla karşılaşıyoruz. Bilgili insan konuşmadan önce düşünüyor, bilgisiz insan her konuda hüküm veriyor.
Vicdanlı insan kelimelerini seçiyor, vicdansız insan başkasının onurunu düşünmeden konuşuyor.
Dürüst insan kurallara uymaya çalışıyor, fırsatçı insan kuralların açıklarını arıyor; yoksa da yaratıyor. Erdemli insan sorumluluğu makamdan önce düşünüyor, çıkarcı insan sorumluluk almadan makamın imkânlarına talip oluyor.
Daha da kötüsü, bunları eleştirmesi gerekenlerin bir kısmı zamanla aynı yöntemleri kullanmaya başlıyor.
Çünkü kötülük yalnızca mağdur ederek değil, kötü davranışların işe yaradığını göstererek de yayılır.
Etrafıma baktığımda insanların birbirini dinlemediğini, herkesin konuştuğunu ama çok az kişinin anlamaya çalıştığını görüyorum.
Bilginin yerini kanaatlerin, araştırmanın yerini söylentilerin, muhakemenin yerini sloganların aldığını düşünüyorum.
Yine de çıkışın nereden başlayacağını biliyorum: Önce kendimizden.
Tarihimizi gerçekten öğrenerek, dinimizi başkalarına üstünlük kurmanın aracı değil kendi ahlakımızı sorgulamanın vesilesi olarak görerek, her duyduğumuza inanmadan araştırarak ve düşünerek, yanlışı kimin yaptığını gözetmeden yanlış diyerek, kendi tarafımızdan gelen haksızlığı da karşı taraftan gelen haksızlık kadar ciddiye alarak, iyiliği kişisel bir meziyet olmaktan çıkarıp toplumsal sorumluluğa dönüştürerek…
Geçmişin ihtişamıyla övünürken geleceğin sorumluluğunu ihmal ediyor olabilir miyiz? Dinimizin adını dilimizden düşürmezken ahlaki öğretilerini hayatımızın dışına iterek dini de rencide ettiğimizi ne zaman anlayacağız? Hiçbir toplum yalnızca geçmişinin büyüklüğüne sığınarak geleceğini kurtaramaz.
Hiçbir inanç gösterişli sözlerle temsil edilemez. Hiçbir ahlak, haksızlık karşısında sürekli susularak korunamaz.
Unutmayalım: Cehaletin cesaret, kurnazlığın meziyet, gösterişin dindarlık ve sessizliğin erdem sayıldığı bir toplumda değerler yavaş yavaş anlamını kaybeder. Asıl mesele, kötünün ne kadar güçlü olduğu değil, iyinin neden bu kadar sessiz kaldığıdır. Biz gerçekten iyi insanlar mıyız, yoksa yalnızca kötülük yapmadığımız/yapamadığımız için kendimizi iyi mi sanıyoruz?
